پهنههای بسیار بزرگ آبی کره زمین اقیانوسها نام دارند که حدود ۷۱ درصد از سطح سیاره را پوشاندهاند و به ۵ بخش اصلی تقسیم میشوند.
سیاره زمین از فضا به شکل یک گوی آبی درخشان دیده میشود. علت این پدیده، وجود حوضههای بسیار وسیع و عمیق آب شوری است که قارههای مختلف را در بر گرفتهاند. این تودههای بیکران نقش اصلی را در پیدایش حیات، تنظیم آبوهوا و بقای جانداران ایفا میکنند.
تعریف علمی پهنههای بزرگ آبی زمین
از نظر جغرافیایی و زمینشناسی، هر یک از بخشهای مجزای این پوسته آبی که گستردگی عظیمی در میان قارهها دارند، یک اقیانوس نامیده میشوند. ویژگیهای متمایز این ساختارها عبارتند از:
- پهنههای آبی بسیار وسیع و عمیق که میان قارهها قرار گرفتهاند، اقیانوس نامیده میشوند.
- بیش از ۹۶ تا ۹۷ درصد از کل آبهای کره زمین در این حوضههای عظیم قرار دارد.
- میانگین عمق کل اقیانوسهای جهان حدود ۳۶۸۸ متر برآورد شده است.
این مخازن عظیم برخلاف آبگیرهای کوچک یا دریاچهها، دارای جریانهای گردش آب جهانی هستند که به صورت دائمی تودههای آب را میان قطبها و خط استوا جابهجا میکنند.
آشنایی با اقیانوسهای پنجگانه جهان
کارشناسان جغرافیا بر اساس موقعیت مکانی و ویژگیهای اقلیمی، اقیانوسهای جهان را به پنج حوضه بزرگ تفکیک کردهاند. این بخشها اگرچه در هم ادغام شدهاند، اما تفاوتهای ساختاری چشمگیری با یکدیگر دارند.
جزئیات و ویژگیهای منحصربهفرد هر کدام از این پهنههای پنجگانه به شرح زیر است:
بزرگترین و عمیقترین پهنه آبی جهان که بیش از یکسوم سطح زمین را میپوشاند.
دومین اقیانوس بزرگ جهان با ساختار S شکل که شاهراه تجاری میان قارهها است.
سومین اقیانوس بزرگ که گرمترین آبهای جهان را داشته و فاقد مرز با قطب شمال است.
چهارمین اقیانوس که قطب جنوب را احاطه کرده و زیستبوم کریلها است.
کوچکترین، کمعمقترین و کمنمکترین اقیانوس سیاره به شمار میرود.
تفاوتهای اساسی میان دریا و اقیانوس
در زبان عامیانه، واژههای دریا و اقیانوس گاهی به جای یکدیگر استفاده میشوند؛ اما از دیدگاه دانش جغرافیا، این دو پدیده تفاوتهای ساختاری و ابعادی آشکاری با یکدیگر دارند که شناخت آنها اهمیت بالایی دارد.
به عنوان مثال، دریای مدیترانه یا دریای عمان بخشی از حاشیه متصل به اقیانوسهای بزرگتر هستند و حیات وحش و رژیم دمایی آنها به شدت تحت تاثیر خشکیهای مجاور قرار دارد.
رازهای ژرفترین نقطه زمین: گودال ماریانا
عمیقترین بخشهای سیاره زمین در دل اقیانوسها نهفته است؛ جاهایی که نور خورشید هرگز به آن نفوذ نمیکند و شرایط محیطی فوقالعاده سختی بر آن حاکم است.
- ژرفای چلنجر در گودال ماریانا با عمق حدودی ۱۰,۹۸۴ متر، عمیقترین نقطه پوسته زمین است.
- فشار آب در بستر این گودال به ۱,۱۰۰ اتمسفر میرسد که معادل تحمل وزن ۵۰ هواپیمای جامبوجت است.
- حیات میکروبی اکستریموفیل در این عمق مطلق از طریق فرآیند شیمیایی سرپانتینزایی جریان دارد.
نکته مهم: به دلیل فشار خردکننده و تاریکی مطلق، کاوش در ژرفای ماریانا بسیار دشوارتر و محدودتر از سفر به فضا و مدار زمین بوده است و هنوز رازهای ناشناخته بسیاری در بستر آن وجود دارد.
نقش حیاتی اقیانوسها در بقای سیاره آبی
اقیانوسها فراتر از یک پهنه آبی ساده، موتور محرک سیستمهای زیستی و اقلیمی زمین هستند. بدون وجود این تودههای بزرگ، حیات به شکلی که امروز میشناسیم بر روی خشکیها غیرممکن میشد.
تأثیرات اصلی این پهنهها بر اتمسفر و پدیدههای زیستی شامل موارد زیر است:
- بیش از ۵۰ درصد از اکسیژن جو زمین توسط فیتوپلانکتونهای اقیانوسی تولید میشود.
- جریانهای دریایی اقیانوسها مانند یک سیستم تهویه بزرگ، دمای جهانی را تنظیم میکنند.
- این حوضهها سالانه میلیونها تن دیاکسید کربن جو را جذب کرده و مانع گرمایش شدید میشوند.
این تبادل مداوم گازها و انرژی میان اتمسفر و سطح آب، الگوی بارشها، بادها و فصلها را در سراسر قارهها شکل میدهد و چرخه آب را در سیاره زنده نگه میدارد.
«جواب پیشنهادی:» پهنههای بسیار بزرگ آبی زمین که قارهها را از یکدیگر جدا میکنند، اقیانوس نام دارند؛ این پنج حوضه عظیم نه تنها بستر بزرگترین ساختارهای جغرافیایی سیاره هستند، بلکه با تولید بیش از نیمی از اکسیژن زمین و مهار گازهای گلخانهای، پایه اصلی حفظ توازن اقلیمی و حیات به شمار میروند.
پرسشهای متداول
شوری آب اقیانوسها ناشی از حل شدن مواد معدنی و نمکهایی است که طی میلیاردها سال توسط رودخانهها از روی خشکیها شسته شده و به این حوضههای بزرگ منتقل شدهاند.
اقیانوس منجمد شمالی به دلیل ورود رودخانههای بزرگ آب شیرین از سمت سیبری و کانادا و همچنین نرخ تبخیر بسیار کم، کمنمکترین اقیانوس جهان است.
این پدیده اقلیمی جهانی که بر آبوهوای کل سیاره زمین تاثیر میگذارد، مستقیماً از جریانهای دمایی و تغییرات فشار در اقیانوس آرام منشأ میگیرد.
نظرات