تنها باغ واقع در محدوده شهری شیراز که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است، باغ ارم شیراز است که در سال ۲۰۱۱ به عنوان بخشی از پرونده زنجیرهای باغ ایرانی ثبت جهانی شد.
نگین سبز شیراز در سازمان جهانی یونسکو
در سال ۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی)، سازمان یونسکو در سیوپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی خود، پروندهای زنجیرهای تحت عنوان «باغ ایرانی» را به ثبت رساند که شامل ۹ باغ شاخص از سراسر ایران بود. این اقدام گامی بزرگ برای معرفی نبوغ معماری و سیستم مدیریت آب در ایران باستان به جهانیان به شمار میرفت.
از میان تمامی باغهای تاریخی و پرآوازه شهر شیراز مانند باغ جهاننما، باغ دلگشا و باغ عفیفآباد، تنها باغ ارم است که موفق به دریافت این نشان و ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو شده است. تنوع بینظیر گونههای گیاهی، بلندترین درختان سرو شیراز و عمارت باشکوه قاجاری جاری در میان این باغ، آن را از سایر همتایان خود متمایز میکند.
نکته مهم: بسیاری از افراد به دلیل همجواریهای جغرافیایی، «باغ شاهی پاسارگاد» را نیز که در این پرونده ثبت شده متعلق به شیراز میدانند؛ اما این اثر در شهرستان مرودشت و در فاصله ۱۳۰ کیلومتری شمال شیراز قرار دارد، لذا باغ ارم تنها نماینده رسمی درونشهری شیراز در یونسکو است.
سیر تحول و تاریخچه مبهم اما پرفراز و نشیب باغ ارم
تاریخ دقیق کاشت نخستین درختان و پیریزی اولیه باغ ارم در هالهای از ابهام است، اما نام این باغ در سفرنامههای جهانگردان غربی قرن دهم و یازدهم هجری به وضوح دیده میشود که گواهی بر وجود آن پیش از دوران صفویه است. این باغ در طول قرنها دستخوش تغییرات کالبدی و مالکیتی فراوانی شده است.
برخی از متون تاریخی ریشههای این باغ را به دوران سلجوقیان و اتابکان فارس نسبت میدهند، اما دوران اوج شکوفایی و بازسازی هندسی آن به عهد زندیه و شخص کریمخان زند بازمیگردد. در عصر قاجار، این مجموعه برای نزدیک به ۷۵ سال در اختیار سران ایل قشقایی بود که عمارت اولیه را در آن بنا کردند؛ پس از آن باغ به حاج نصیرالملک شیرازی فروخته شد و در نهایت در دوران پهلوی به مالکیت دانشگاه شیراز درآمد تا امروزه به عنوان یک باغ گیاهشناسی ارزشمند فعالیت کند.
تحلیل معماری کوشک مرکزی و طبقات سهگانه آن
کوشک مرکزی باغ ارم که در انتهای محور طولی و در بلندترین بخش باغ قرار دارد، یک شاهکار معماری سه طبقه از دوران قاجار است که با الهام از سبک معماری صفویه و زندیه ساخته شده است. این بنا رو به شرق ساخته شده تا زیباترین طلوعهای خورشید را منعکس کند.
طبقه اول (همکف): شامل یک حوضخانه تابستاننشین است که با آبنما و سنگهای مرمر تیره تزیین شده و جریان آب روان از آن عبور میکند تا هوای عمارت را در روزهای گرم خنک نگه دارد.
طبقه دوم: دارای ایوان بزرگ ستونداری است که دو ستون سنگی یکپارچه آن از تخت جمشید الهام گرفته شدهاند؛ سقف چوبی این طبقه با نقاشیهای ظریف رنگ و روغن از گل و بوته و شکارگاهها آراسته شده است.
طبقه سوم: شامل چند اتاق مانی و پنجرههای چوبی مشبک با شیشههای رنگی است که در گذشته به عنوان محل استراحت و تماشای چشمانداز کامل باغ مورد استفاده قرار میگرفته است.
جمعبندی اهمیت باغ ارم
خلاصه مطلب: باغ ارم شیراز نه تنها به عنوان یک جاذبه گردشگری ملی، بلکه به عنوان یک میراث جهانی ثبت شده در یونسکو، نماد عالی هماهنگی میان هنر، معماری قاجار و مهندسی توزیع آب در ایران است که تماشای آن برای هر گردشگری الزامی است.
پرسشهای متداول
در بالاترین بخش نمای بیرونی یا همان پیشانی عمارت، تابلویی با سه هلال کاشیکاری هفترنگ وجود دارد که تصاویری از شاهنامه فردوسی (مانند رستم و دیو سفید)، داستان خسرو و شیرین و نبردهای پادشاهان قاجار را به تصویر کشیده است.
آب این باغ تاریخی در گذشته از قنات معروف به «نهر اعظم» تامین میشده است. آب ابتدا وارد حوضخانه کوشک مرکزی شده، سپس به استخر بزرگ ۳۰۰ متری روبهروی عمارت میریخته و از آنجا در جویهای سنگی پیرامون درختان جریان مییافته است.
علاوه بر باغ ارم شیراز، ۸ باغ دیگر شامل پاسارگاد (فارس)، چهلستون (اصفهان)، فین (کاشان)، عباسآباد (بهشهر)، شازده (کرمان)، دولتآباد (یزد)، پهلوانپور (مهریز) و اکبریه (بیرجند) در این پرونده جهانی قرار دارند.
نظرات