کدام باغ شیراز در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده

شهر شیراز به واسطه تاریخ غنی و اقلیم مطبوع خود، باغ‌های باشکوه متعددی را در دل خود جای داده است. با این حال، هنگامی که صحبت از معیارهای سخت‌گیرانه سازمان جهانی یونسکو برای ثبت آثار بشری به میان می‌آید، تنها یکی از این شاهکارهای زمینی موفق به دریافت لوح ثبت جهانی شده است. شناخت این باغ و ویژگی‌های ساختاری آن، رازهای عمیقی از مهندسی معماران سنتی ایران را آشکار می‌کند.

شناسنامه ثبت جهانی؛ چرا فقط باغ ارم؟

سازمان یونسکو در سی‌وپنجمین اجلاس خود در سال ۲۰۱۱، مفهوم «باغ ایرانی» (The Persian Garden) را به عنوان یک شاهکار نبوغ بشری در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. این پرونده به صورت زنجیره‌ای شامل ۹ باغ برگزیده از سراسر ایران است که هر کدام نماینده دوره تاریخی و سبک خاصی از این معماری هستند.

باغ ارم، تنها اثر ملموس ثبت‌شده در خود شهر شیراز است که در این پرونده حضور دارد. البته باغ شاهی پاسارگاد نیز در استان فارس ثبت جهانی شده است، اما از نظر جغرافیایی حدود ۱۳۰ کیلومتر با شهر شیراز فاصله دارد و متعلق به محدوده باستانی پاسارگاد است.

سیر تحول تاریخی؛ از اتابکان سلجوقی تا خوانین قاجار

برخلاف عمارت فعلی که معماری جدیدتری دارد، هسته اولیه و زمین‌های باغ ارم قدمتی بسیار طولانی دارند. اسناد تاریخی و سفرنامه‌های کهن (مانند نوشته‌های سیاح معروف، ابن بطوطه) نشان می‌دهند که ساخت اولیه باغ و پی‌ریزی فضاهای سبز آن به دوران حکومت سلجوقیان و اتابکان فارس در قرون پنجم و ششم هجری بازمی‌گردد.

در دوران حکومت آل اینجو و آل مظفر، این باغ از تفرجگاه‌های مهم حکام محلی بود، تا جایی که خواجه حافظ شیرازی نیز در برخی اشعار خود به زیبایی، طراوت و سروهای بلند آن اشاره داشته است. در دوران صفویه و زندیه نیز کریم‌خان زند به بهسازی محوطه، لایروبی قنوات و بازسازی دیوارهای پیرامونی آن همت گماشت.

عصر طلایی تحول کالبدی باغ در دوره قاجار رقم خورد. این ملک ابتدا در اختیار خوانین ایل قشقایی قرار گرفت و آن‌ها کوشکی اولیه در آن ساختند. سپس مجموعه توسط حاج نصیرالملک شیرازی خریداری شد و عمارت مجلل سه طبقه فعلی توسط «حاج محمدحسن معمار شیرازی» که از برجسته‌ترین استادکاران آن عصر بود، طراحی و بنا گردید.

تحلیل کالبدی کوشک مرکزی؛ شاهکار سه طبقه ارم

عمارت یا همان کوشک مرکزی باغ ارم در سه طبقه با الهام از سبک معماری دوره‌های صفویه و زندیه و آمیختگی با عناصر قاجار ساخته شده است. بخش‌های مختلف این سازه بر اساس کاربری فصلی و اقلیمی طراحی شده‌اند:

در بالاترین نقطه عمارت و در پیشانی هلال پهلو، کاشی‌کاری‌های تصویری بی‌نظیری خودنمایی می‌کنند. این نقوش شامل داستان‌های اساطیری شاهنامه فردوسی (مانند نبرد رستم و دیو سفید)، نظامی گنجوی (داستان خسرو و شیرین) و تصویر ناصرالدین شاه قاجار سوار بر اسب سفید است که روایتگر تلفیق ادبیات و هنر تجسمی در معماری قاجار است.

معیارهای یونسکو در انتخاب باغ ارم شیراز

برای اینکه یک اثر در فهرست میراث جهانی قرار گیرد، باید معیارهای فنی دقیقی را احراز کند. باغ ارم به دلایل ساختاری زیر توانست این جایگاه جهانی را کسب کند:

• تطابق کامل با هندسه چهارباغ: تقسیم‌بندی متقارن باغ به چهار بخش اصلی توسط جوی‌های آب، بازتاب‌دهنده دیدگاه ایرانیان باستان درباره چهار رودخانه بهشتی است که در ارم به زیباترین شکل ممکن اجرا شده است.
• نظام مهندسی آب بدون پمپ: سیستم هدایت آب از قنات معروف «نهر اعظم» به حوض‌خانه طبقه اول، فوران طبیعی آن در استخر بزرگ جلوی عمارت به دلیل اختلاف سطح و سرازیر شدن در جوی‌های کاشی‌کاری شده سراسر باغ، یک شاهکار مهندسی هیدرولیک سنتی محسوب می‌شود.
• تنوع زیستی و باغ گیاه‌شناسی: این مجموعه علاوه بر ارزش تاریخی، تحت نظارت علمی قرار دارد و به یک باغ گیاه‌شناسی جهانی تبدیل شده است که بلندترین درختان سرو ناز جهان (با قدمت چندصد ساله) و یک رزستان اختصاصی با صدها گونه گل رز نادر را در خود جای داده است.

راهنمای عملی بازدید از باغ ارم

اگر قصد دارید از این شاهکار ثبت جهانی شده در شیراز بازدید کنید، اطلاعات کاربردی زیر به شما در برنامه‌ریزی بهتر کمک خواهد کرد: