تنها باغ تاریخی واقع در محدوده شهری شیراز که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، باغ ارم شیراز است که در سال ۲۰۱۱ میلادی به همراه ۸ باغ دیگر در پرونده زنجیرهای باغ ایرانی ثبت جهانی شد.
شناسنامه و اصالت هندسی باغ ارم شیراز
باغ ارم شیراز مظهر تکاملیافتهای از الگوی کهن باغ ایرانی است که با ساختار هندسی منظم، تقسیمبندی چهاربخشی یا چهارباغ، و هدایت جریان آب در محورهای اصلی شناخته میشود. این اصول هندسی و معماری دقیق باعث شده تا این اثر به عنوان یکی از نمونههای بینقص طراحی منظر در تاریخ ایران به ثبت جهانی برسد.
این شاهکار سبز علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، به عنوان باغ گیاهشناسی تحت نظارت دانشگاه شیراز اداره میشود و میزبان تنوع بینظیری از گونههای گیاهی بومی و غیربومی است. تلاقی علم گیاهشناسی و هنر اصیل ایرانی، هویت منحصربهفردی به این مجموعه بخشیده است.
سیر تحول تاریخی؛ از سلجوقیان تا قاجار
اگرچه تاریخ دقیق ساخت اولیه باغ ارم در هالهای از ابهام است، اما متون تاریخی و سفرنامههای کهن، ریشههای اولیه آن را به دوران سلجوقیان و اتابکان فارس در قرن ششم هجری نسبت میدهند. در طول قرنهای متمادی، این باغ دستخوش تغییرات فراوانی شده و پادشاهان متعددی بر برکت و آبادانی آن افزودهاند.
این مجموعه در دوران زندیه به عنوان باغ حکومتی مورد توجه قرار گرفت و مدتی در اختیار خوانین ایل قشقایی بود، تا اینکه در عصر ناصرالدینشاه قاجار توسط نصیرالملک خریداری شد و عمارت باشکوه کنونی در آن شکل گرفت. این سیر تحول طولانی، باغ ارم را به موزهای زنده از تاریخ اجتماعی و سیاسی شیراز تبدیل کرده است.
نکته مهم: ثبت زنجیرهای یونسکو به این معناست که ۹ باغ از سراسر ایران به دلیل داشتن ویژگیهای مشترک معماری «باغ ایرانی» تحت یک عنوان واحد در سازمان جهانی یونسکو به ثبت رسیدهاند و باغ ارم تنها نماینده مستقیم داخل شهر شیراز در این لیست است.
تحلیل معماری کوشک سه طبقه مرکزی
کوشک اصلی باغ ارم یک عمارت سه طبقه لوکس است که با تلفیق هنرمندانه سبکهای معماری صفویه، زندیه و قاجاریه توسط حاج محمدحسن معمار، هنرمند نامی شیراز، بنا شده است. این بنا در انتهای غربی باغ و رو به شرق قرار دارد تا بهترین نورگیری و چشمانداز را داشته باشد.
ویژگیهای طبقات این عمارت باشکوه به شرح زیر است:
- طبقه اول: شامل یک حوضخانه مصفا برای خنکسازی هوا در روزهای گرم تابستان است که جریان آب روان از میان آن عبور میکند.
- طبقه دوم: ایوان بزرگ دو ستونی الهامگرفته از ستونهای تخت جمشید و تالار آینه را در خود جای داده که محل پذیرایی از مهمانان بوده است.
- طبقه سوم: شامل اتاقهایی با سقف چوبی منقوش (معروف به مرجوک) است که پنجرههای آنها به سمت چشمانداز زیبای باغ باز میشود.
پیشانی یا هلال بالای عمارت با کاشیکاریهای هفترنگ فوقالعاده چشمنواز آراسته شده که تصاویری از شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی و داستانهای مذهبی مانند یوسف و زلیخا را به تصویر میکشد. این کاشیکاریها اوج هنر تصویرگری دوره قاجار را به نمایش میگذارند.
شاهکار مهندسی آب؛ سیستم آبیاری سنتی
تقسیم و جریان آب در باغهای ایرانی نمادی از پویایی و زندگی است. در باغ ارم شیراز، این نظام با تکیه بر مهندسی دقیق سنتی طراحی شده تا علاوه بر سیراب کردن درختان، جلوههای بصری و صوتی زیبایی ایجاد کند.
مراحل و منطق حرکت آب در این نظام ثقلی بدین ترتیب است:
لیست کامل ۹ باغ ایرانی ثبت شده در یونسکو
برای درک بهتر جایگاه باغ ارم، خوب است بدانید که این اثر در کنار چه شاهکارهای دیگری در سال ۲۰۱۱ قرار گرفته است. این باغات در استانهای مختلف ایران پراکنده شدهاند:
- باغ ارم (شیراز - فارس)
- باغ پاسارگاد (پاسارگاد - فارس)
- باغ چهلستون (اصفهان - اصفهان)
- باغ فین (کاشان - اصفهان)
- باغ شازده (ماهان - کرمان)
- باغ دولتآباد (یزد - یزد)
- باغ پهلوانپور (مهریز - یزد)
- باغ اکبریه (بیرجند - خراسان جنوبی)
- باغ عباسآباد (بهشهر - مازندران)
نظرات