در آستانه تاسیس سلسله صفوی کدام کشور جزایر و سواحل جنوبی ایران را تصرف کرد

پاسخ سریع به پرسش تاریخی

دوران اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی، یکی از حساس‌ترین برهه‌های تاریخی در منطقه خلیج فارس و دریای عمان به شمار می‌رود. در شرایطی که فلات ایران در آستانه یکپارچگی سیاسی تحت پرچم صفویان قرار داشت، یک قدرت نوظهور اروپایی از غیبت یک نیروی دریایی منسجم در ایران سوءاستفاده کرد و برای بیش از یک قرن، شریان‌های اقتصادی جنوب کشور را تحت سیطره خود درآورد. این هجوم ملوک‌الطوایفی سواحل را به چالش کشید و فصلی مهم در تاریخ دیپلماسی و نظامی ایران رقم زد.

بستر تاریخی خلیج فارس در آستانه ظهور صفویان

پیش از تاج‌گذاری شاه اسماعیل اول و رسمی شدن سلسله صفوی، ایران از یکپارچگی سیاسی محروم بود. پس از فروپاشی حکومت‌های مقتدر محلی و دوران پس از تیموریان، نوعی ملوک‌الطوایفی بر کشور حاکم بود. در این میان، سواحل و جزایر جنوبی ایران نظیر هرمز، قشم و کیش تحت حکومت‌های محلی نیمه‌مستقلی اداره می‌شدند که مشهورترین آن‌ها حکومت «ملوک هرمز» بود.

هم‌زمان با این تفرقه داخلی در ایران، در قاره اروپا «عصر اکتشافات جغرافیایی» آغاز شده بود. دریانوردان پرتغالی با دور زدن قاره آفریقا، راه دریایی مستقیم به اقیانوس هند را کشف کرده بودند. جزیره هرمز در آن دوران به عنوان شاه‌راه اصلی تجارت ادویه، ابریشم و کالاهای لوکس بین شرق و غرب شناخته می‌شد؛ به طوری که مالکان آن، کلید تجارت جهانی را در دست داشتند. تمرکز اولیه پادشاهان صفوی بر تثبیت مرزهای زمینی و رفع تهدیدهای عثمانی و ازبکان، سبب شد که آب‌های جنوبی ایران در برابر این قدرت مجهز دریایی بی‌دفاع بماند.

علل و انگیزه‌های امپراتوری پرتغال برای هجوم به جنوب ایران

حضور نظامی پرتغالی‌ها در خلیج فارس یک حادثه زودگذر نبود، بلکه بخشی از یک استراتژی کلان بین‌المللی محسوب می‌شد که بر سه محور اساسی استوار بود:

اولین هدف آن‌ها، شکستن انحصار تجاری بازرگانان مسلمان و ونیزی بود. تا پیش از آن، کالاهای آسیایی از طریق دریای سرخ یا مسیرهای زمینی به اروپا می‌رسید که سود عظیمی را نصیب تجار مسلمان می‌کرد. پرتغال با تصرف خلیج فارس مایل بود مسیر سنتی تجارت را مسدود کرده و تمامی کالاها را از طریق مسیر دریایی آفریقا به لیسبون هدایت کند.

دومین محرک، دکترین استراتژیک دریاسالار مشهور پرتغالی، آلفونسو د آلبوکرک بود. او اعتقاد داشت برای تسلط کامل بر تجارت جهان، امپراتوری پرتغال باید سه گلوگاه دریایی باریک یعنی مالاکا (در شرق آسیا)، عدن (در ورودی دریای سرخ) و هرمز (در ورودی خلیج فارس) را تحت کنترل نظامی درآورد. از این رو، تصرف هرمز به یک اولویت حیاتی برای پادشاهی پرتغال تبدیل شد.

چگونگی اشغال هرمز و زنجیره دژهای نظامی بیگانگان

در سال ۱۵۰۷ میلادی (حدود ۸۸۶ خورشیدی)، آلفونسو د آلبوکرک با یک ناوگان جنگی مجهز به توپخانه‌های سنگین و نوین وارد خلیج فارس شد. او ابتدا جزیره هرمز را محاصره کرد. حاکم وقت هرمز که توان مقابله با آتشباری سنگین کشتی‌های پرتغالی را نداشت، تن به مصالحه داد و قبول کرد که سالانه به پادشاه پرتغال باج پرداخت کند.این اشغالگری در سال ۱۵۱۵ میلادی با بازگشت دوباره آلبوکرک شکل رسمی و دایمی به خود گرفت. پرتغالی‌ها برای تثبیت موقعیت خود، ساخت دژهای مستحکم نظامی را آغاز کردند. آن‌ها با استفاده از سنگ‌های مرجانی جزایر و ملات ساروج، قلعه‌های عظیمی بنا کردند که هنوز هم بقایای آن‌ها پابرجا است. این شبکه دفاعی تنها به هرمز محدود نشد؛ آن‌ها برای نظارت بر کل منطقه، زنجیره‌ای از قلعه‌ها را در قشم، کیش، لارک، لنگه و بندر گمبرون ایجاد کردند تا هرگونه تحرک نظامی و تجاری را در نطفه خفه کنند.

پایان یک قرن استعمار؛ حماسه آزادسازی جزایر جنوبی

تسلط بیگانگان بر جنوب ایران بیش از یک قرن به طول انجامید؛ زیرا شاهان اولیه صفوی مانند شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول، درگیر جنگ‌های فرسایشی با امپراتوری عثمانی در غرب کشور بودند و از سوی دیگر، ایران فاقد یک نیروی دریایی مدرن برای رویارویی در دریا بود.با روی کار آمدن شاه عباس اول (شاه عباس کبیر) و ایجاد ثبات سیاسی و بازسازی ارتش، نوبت به بازپس‌گیری قلمروهای از دست رفته رسید. شاه عباس با درک این موضوع که بدون کشتی‌های جنگی نمی‌توان به دژهای مستحکم دریایی پرتغال نفوذ کرد، دست به یک طراحی هوشمندانه زد. او با کمپانی هند شرقی انگلیس که رقیب تجاری و سیاسی پرتغال بود، متحد شد. بر اساس این توافق، قرار شد نیروی زمینی ایران به فرماندهی دلاورانه امام‌قلی‌خان (حاکم ایالت فارس) عملیات ساحلی را برعهده بگیرد و کشتی‌های انگلیسی پشتیبانی توپخانه‌ای دریایی را تامین کنند.

مراحل گام‌به‌گام سقوط دژ پرتغالی‌ها

پس از این پیروزی بزرگ، شاه عباس برای جلوگیری از تکرار حوادث مشابه و همچنین کاهش اهمیت جزیره هرمز که نماد استعمار شده بود، رونق تجاری را به ساحل مقابل منتقل کرد. بندر گمبرون بازسازی شد و به افتخار پادشاه صفوی، «بندرعباس» نام گرفت که تا امروز نیز به عنوان مهم‌ترین شاه‌راه اقتصادی جنوب ایران شناخته می‌شود.