جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در سال ۱۳۶۷ هجری شمسی (برابر با ۱۹۸۸ میلادی) با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت از سوی ایران و برقراری رسمی آتشبس پایان یافت.
جنگ هشتساله ایران و عراق که در فرهنگ سیاسی و عمومی ایران با نام «دفاع مقدس» شناخته میشود، یکی از طولانیترین، خسارتبارترین و پیچیدهترین مناقشات نظامی در قرن بیستم بود. این نبرد فرسایشی که در آخرین روزهای شهریور ۱۳۵۹ با هجوم همهجانبه ارتش تحت فرمان صدام حسین آغاز شد، سرانجام پس از پشت سر گذاشتن فراز و نشیبهای فراوان و تغییر موازنههای قدرت در جبهههای نبرد، در اواخر تابستان سال ۱۳۶۷ به ایستگاه پایانی رسید.
تاریخچه و تقویم دقیق پایان جنگ تحمیلی
پایان یافتن عملیاتهای نظامی و برقراری آرامش در مرزها یک رخداد دفعی و چند ساعته نبود، بلکه یک فرآیند سیاسی و نظامی چندمرحلهای را طی کرد تا در نهایت به خروج نیروها و سکوت توپخانهها منجر شد.
علل و زمینههای پذیرش قطعنامه ۵۹۸
تصمیم ایران برای پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و پایان دادن به جنگ، برآمده از تحلیل دقیق شرایط جدید داخلی، منطقهای و بینالمللی توسط مراجع عالی رتبه کشور بود. چهار عامل کلیدی در شکلگیری این تصمیم نقش اساسی داشتند:
- تنگناهای شدید اقتصادی: کاهش شدید درآمدهای ارزی ایران به دلیل سقوط جهانی قیمت نفت و بمباران مستمر پایانههای نفتی مانند جزیره خارک، توان اقتصادی کشور را برای پشتیبانی مالی جنگ به حداقل رسانده بود.
- نیاز به تسلیحات مدرن: فرماندهان نظامی در گزارشهای خود تداوم جنگ و کسب پیروزی را منوط به تأمین حجم عظیمی از تسلیحات سنگین و مدرن دانستند که تهیه آن زیر سایه تحریمهای بینالمللی غیرممکن بود.
- ورود مستقیم قدرتهای خارجی: ورود علنی و مستقیم آمریکا به خلیج فارس، تشدید جنگ نفتکشها و فاجعه سرنگونی هواپیمای مسافربری ایرباس ایران توسط ناو وینسنس، سیگنال آشکاری از تغییر فاز برخورد نظامی جهان با ایران بود.
- گسترش حملات شیمیایی: رژیم بعث عراق در سال پایانی جنگ، بمباران گسترده شیمیایی را در جبههها و حتی شهرهای غیرنظامی (مانند فاجعه سردشت) به شدت افزایش داد و بیم نسلکشی گسترده با سلاحهای کشتار جمعی وجود داشت.
وقایع نظامی پس از پذیرش قطعنامه
بر خلاف تصور اولیه که فرض میشد با پذیرش قطعنامه توسط ایران جبههها فوراً آرام خواهند شد، روزهای پس از ۲۷ تیر ۱۳۶۷ شاهد یکی از سهمگینترین و حساسترین نبردهای کل دوران هشتساله بود.
رژیم بعث عراق درست پس از پذیرش قطعنامه توسط ایران، با تصور ضعف نیروهای ایرانی مجدداً به مرزهای جنوبی و غربی تهاجم کرد و تا نزدیکی خرمشهر و اهواز پیشروی نمود. همزمان، سازمان مجاهدین خلق (منافقین) با پشتیبانی هوایی، توپخانهای و لجستیکی ارتش عراق، عملیاتی را به نام فروغ جاویدان جهت پیشروی در عمق خاک ایران و به سمت تهران آغاز کرد که با مقاومت گسترده مردمی و نیروهای مدافع مواجه شد.
نیروهای مسلح ایران با بسیج گسترده نیروهای مردمی و اجرای عملیات مرصاد در پنجم مرداد ۱۳۶۷، تهاجم مشترک عراق و منافقین را در دره چهارزبر کرمانشاه در هم کوبیدند و مهاجمان را با تحمل خسارات سنگین به پشت مرزهای بینالمللی عقب راندند. این پیروزی قاطع، صدام را از سراب کسب امتیازات ارضی بیشتر ناامید کرد و او را مجبور به تسلیم در برابر اراده سازمان ملل برای اجرای آتشبس ساخت.
دستاوردهای سیاسی و حقوقی دفاع مقدس
بررسی نتایج نهایی جنگ تحمیلی نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران با وجود تحمل هزینههای سنگین انسانی و مادی، به اهداف راهبردی خود در حفظ کیان کشور دست یافت:
حفظ تمامیت ارضی کشور بزرگترین دستاورد راهبردی ایران بود؛ به طوری که در پایان هشت سال نبرد، حتی یک وجب از خاک ایران در اشغال دشمن باقی نماند و قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر پابرجا گردید. همچنین در آذرماه سال ۱۳۷۰، خاویر پرز دکوئیار دبیرکل وقت سازمان ملل متحد در گزارش رسمی خود به شورای امنیت، رژیم عراق را به عنوان آغازگر و متجاوز اصلی جنگ معرفی کرد. با این حال، با وجود شناخت رسمی عراق به عنوان متجاوز، به دلیل ساختارهای پیچیده حقوقی بینالمللی و حوادث بعدی منطقه، سازوکار الزامآوری برای پرداخت غرامتهای جنگی به ایران عملیاتی نشد.
پیامدهای ژئوپلیتیک و اقتصادی در منطقه
پایان یافتن این نبرد طولانی، ساختار کلان سیاسی و اقتصادی هر دو کشور و حتی مناسبات دیپلماتیک خاورمیانه را وارد فاز جدیدی کرد.
پایان جنگ آغازگر تغییر ریل اقتصاد ایران از وضعیت جنگی و کوپنی به برنامههای توسعه پنجساله و ورود به دوران بازسازی زیرساختهای تخریبشده صنعتی (معروف به دوران سازندگی) بود. در طرف مقابل، عراق با انباشت بدهی نجومی حدود ۸۰ میلیارد دلار پساجنگ مواجه شد که نیمی از آن متعلق به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس به ویژه کویت بود. امتناع کویت از بخشش بدهیهای جنگی صدام و بحران شدید مالی رژیم بعث، جرقه تهاجم ناگهانی عراق به کویت در سال ۱۳۶۹ را زد که موازنه سیاسی کل خاورمیانه را دگرگون کرد.
پرسشهای متداول
چرا بین پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و آتشبس رسمی یک ماه فاصله افتاد؟
پس از پذیرش قطعنامه توسط ایران در ۲۷ تیر، ارتش عراق برای کسب امتیازات ارضی بیشتر مجدداً حمله کرد. پس از شکست عراق در عملیات مرصاد و اثبات عدم توانایی پیشروی بیشتر، سازمان ملل توانست در ۲۹ مرداد آتشبس عملی را مستقر کند.
مبادله اسیران جنگی ایران و عراق از چه زمانی آغاز شد؟
مبادله انبوه و رسمی آزادگان و اسیران دو کشور، دو سال پس از پایان درگیریها، یعنی از اواخر مرداد سال ۱۳۶۹ و همزمان با حمله عراق به کویت آغاز شد.
تفاوت قطعنامه ۵۹۸ با قطعنامههای قبلی سازمان ملل چه بود؟
قطعنامههای پیشین صرفاً دعوت به آتشبس میکردند، اما قطعنامه ۵۹۸ تحت فصل هفتم منشور سازمان ملل صادر شد (آمرانه بود) و برای اولین بار بندهای مربوط به تعیین آغازگر جنگ و بررسی خسارتها را شامل میشد.
نظرات