در دوره سلجوقیان (قرن ۵–۶ هجری/۱۱–۱۲ میلادی)، علاوه بر مدارس نظامیه، آثار و مؤسسات متعددی در زمینههای معماری، علمی و فرهنگی ساخته شد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
---
۱. مساجد و بناهای مذهبی
- مسجد جامع اصفهان (بازسازی و توسعه):
- اضافه شدن گنبد نظامالملک (۴۷۳ قمری) و گنبد تاجالملک (۴۸۱ قمری) به این مسجد.
- نمونهای از معماری اسلامی با طرح چهارایوانی.
- مسجد جامع زواره (۵۳۰ قمری):
- اولین مسجد با طرح چهارایوانی کامل در ایران.
---
۲. کاروانسراها و راهها
- کاروانسراهای سلجوقی در مسیر جاده ابریشم:
- مانند کاروانسرای رباط شرف (در مرز ایران و ترکمنستان) با تزیینات آجری و کتیبههای زیبا.
- پلهای تاریخی:
- پل شهرستان اصفهان (بازسازی شده در این دوره).
---
۳. بیمارستانها و مراکز درمانی
- بیمارستان (بیمارستان)های وابسته به مدارس نظامیه:
- مانند بیمارستان نظامی نیشابور که در کنار مدرسه نظامیه ساخته شد.
---
۴. بازارها و مراکز تجاری
- بازار بزرگ اصفهان:
- توسعه در دوره سلجوقیان و تبدیل به یکی از مراکز مهم تجاری.
- رباطهای تجاری:
- مانند رباط ملک (در مسیر خراسان) برای امنیت تجار.
---
۵. مقبرهها و برجهای آرامگاهی
- گنبد قابوس (۳۷۵ قمری، پیش از سلجوقیان اما تأثیرگذار بر معماری آنان):
- بلندترین برج آجری جهان در شهر گنبد کاووس.
- مقبره امیر اسماعیل سامانی (بازسازی شده در این دوره).
---
۶. سیستمهای آبیاری و قناتها
- احیای قناتها در مناطق خشک مانند یزد و کرمان.
- ساخت آبانبارهای عمومی برای ذخیره آب.
---
۷. هنر و صنایع دستی
- صنعت سفالگری:
- تولید سفالهای با لعاب مینایی و فیروزهای.
- خوشنویسی و تذهیب:
- توسعه خط نسخ و کوفی.
---
چرا این آثار مهم بودند؟
- علمی: مدارس نظامیه مراکز تربیت دانشمندان شدند.
- اقتصادی: کاروانسراها تجارت را رونق دادند.
- فرهنگی: معماری سلجوقی الگوی دورههای بعد شد.