بالا بودن گلبول قرمز لزوماً نشانه سرطان نیست و در اکثر موارد به دلایل غیرسرطانی مانند کمآبی بدن، سیگار یا مشکلات ریوی رخ میدهد، اما در موارد نادر میتواند زنگ خطری برای نوعی سرطان خون یا تومورهای خاص باشد.
مواجهه با نتایج غیرطبیعی در آزمایش خون همواره میتواند باعث نگرانی و شکلگیری سوالات متعددی در ذهن افراد شود. یکی از این موارد، افزایش تعداد گلبولهای قرمز خون است که در اصطلاح پزشکی به آن اریتروسیتوز یا پلیسیتمی گفته میشود. اولین فرضیهای که ممکن است به ذهن خطور کند، ارتباط این عارضه با بیماریهای وخیم همچون سرطان است. برای پاسخ دقیق به این مسئله، نیاز است تا مکانیزم بدن و فاکتورهای خونی را به طور جامع بررسی کنیم.
درک مفهوم افزایش گلبول قرمز (پلیسیتمی)
گلبولهای قرمز وظیفه حیاتی انتقال اکسیژن از ریهها به تمام بافتهای بدن را بر عهده دارند و تعداد آنها با آزمایش خون کامل (CBC) سنجیده میشود. این سلولها با استفاده از پروتئینی به نام هموگلوبین، اکسیژنرسانی به ارگانها را مدیریت میکنند.
زمانی که درصد حجم گلبولهای قرمز نسبت به کل حجم خون (هماتوکریت) از حد نرمال (معمولاً بالای ۵۲٪ در مردان و بالای ۴۸٪ در زنان) فراتر رود، وضعیت اریتروسیتوز یا پلیسیتمی رخ میدهد. این افزایش غلظت خون حرکت آن را در رگها با کندی مواجه کرده و در صورت عدم پیگیری، خطر لخته شدن خون، سکتههای قلبی و مغزی را به همراه دارد.
علل شایع و غیرسرطانی افزایش گلبولهای قرمز
بسیاری از افراد پس از دیدن فاکتورهای بالا در برگه آزمایش دچار اضطراب میشوند، در حالی که در اکثر مواقع دلیل این اتفاق فرآیندهای طبیعی بدن یا سبک زندگی است. مهمترین عوامل غیربدخیم عبارتند از:
کاهش پلاسما و مایع خون به دلیل تعریق شدید، اسهال یا مصرف کم آب، غلظت گلبولها را به صورت کاذب بالا نشان میدهد.
مونوکسید کربن موجود در دود، توان حمل اکسیژن را کاهش داده و بدن را مجبور به تولید جبرانی گلبول قرمز میکند.
اختلالات تنفسی مزمن مانند COPD با ایجاد کمبود اکسیژن شبانه، ترشح هورمون محرک خونسازی را افزایش میدهند.
رقیق بودن اکسیژن در مناطق مرتفع یک پاسخ فیزیولوژیک طبیعی برای افزایش تولید گلبولهای قرمز ایجاد میکند.
چه زمانی بالا بودن گلبول قرمز با سرطان مرتبط است؟
اگرچه علل ثانویه و محیطی بسیار شایعتر هستند، اما در درصدی از موارد، افزایش گلبولهای قرمز مستقیماً به اختلالات بدخیم مرتبط میشود. پزشکان این شرایط را به دو دسته کلی تقسیم میکنند:
۱. پلیسیتمی ورا (غلظت خون اولیه)
این بیماری یک اختلال مغز استخوان ناشی از جهش ژنتیکی (عمدتاً در ژن JAK2) است که نوعی سرطان خون کندپیشرفت محسوب میشود. در این حالت، سلولهای مغز استخوان بدون فرمان و نیاز واقعی بدن، شروع به تولید بیرویه گلبول قرمز، سفید و پلاکت میکنند. این بیماری شیوع بسیار کمی دارد اما نیازمند مدیریت تخصصی و مداوم است.
۲. تومورهای ترشحکننده اریتروپویتین (EPO)
گاهی اوقات غلظت خون ناشی از سرطان خون نیست، بلکه وجود یک تومور در اندامهای دیگر محرک این وضعیت است. برخی سرطانها یا تومورهای خوشخیم و بدخیم در کلیه (مانند کارسینوم سلول کلیوی) یا کبد با ترشح نابجای هورمون اریتروپویتین (EPO)، مغز استخوان را به تولید بیرویه گلبول قرمز وادار میکنند. تومورهای مخچه (همانژیوبلاستوما) نیز میتوانند رفتار مشابهی نشان دهند.
تفاوت پلیسیتمی اولیه و ثانویه در آزمایش خون
برای تشخیص اینکه آیا غلظت خون ریشه در یک مشکل جدی مغز استخوانی (مانند سرطان) دارد یا یک واکنش طبیعی به محیط است، پزشکان فاکتورهای آزمایشگاهی را به دقت با هم مقایسه میکنند.
در پلیسیتمی اولیه، آزمایش CBC معمولاً افزایش همزمان گلبولهای سفید و پلاکتها (پانمیلوز) را نشان میدهد، در حالی که در نوع ثانویه فقط تعداد گلبولهای قرمز بالا است. علاوه بر این، سنجش سطح هورمون اریتروپویتین (EPO) کلیدیترین تست تشخیصی است؛ این هورمون در نوع اولیه بسیار پایین یا نزدیک به صفر و در نوع ثانویه نرمال یا بالا است.
علائم هشداردهنده و روشهای تشخیصی
تشخیص به موقع عوارض خونی میتواند از بروز مشکلات حاد جلوگیری کند. توجه به نشانههای بالینی همراه با تستهای آزمایشگاهی، مسیر درمان را مشخص میسازد.
نشانه اختصاصی پلیسیتمی ورا، خارش شدید پوست به ویژه پس از دوش آب گرم است که با برافروختگی صورت، سرگیجه، تاری دید و سردرد همراه میشود.
مراحل بررسی پزشکی شامل آزمایش خون CBC، بررسی سطح اکسیژن خون، آزمایش ژنتیک JAK2 و سونوگرافی کلیه و کبد برای رد کردن تومورها است.
جمعبندی
جواب پیشنهادی: بالا بودن گلبول قرمز در اکثریت قاطع موارد ناشی از رفتارهای روزمره یا بیماریهای تنفسی است. با این حال، اگر غلظت خون با کاهش وزن، خارش پوست یا بزرگی طحال همراه باشد، ارزیابی دقیق جهت رد احتمال پلیسیتمی ورا یا تومورهای کلیوی الزامی است.
پرسشهای متداول
آیا حجامت برای درمان غلظت خون ناشی از سرطان مغز استخوان مفید است؟
خیر، در بیماری پلیسیتمی ورا (سرطان خون اولیه)، حجامت سنتی به دلیل عدم کنترل دقیق حجم خون خروجی توصیه نمیشود و پزشکان از فصد خون استاندارد (فلبوتومی) همراه با داروهای مهارکننده مغز استخوان مانند هیدروکسی اوره استفاده میکنند.
مصرف چه داروهایی میتواند تعداد گلبولهای قرمز را به صورت غیرسرطانی بالا ببرد؟
مصرف داروهای استروئیدی، هورمون تستوسترون (به ویژه در بدنسازان) و داروهای محرک اریتروپویتین مستقیماً مغز استخوان را تحریک کرده و باعث افزایش هماتوکریت و گلبولهای قرمز میشوند که پس از قطع مصرف بهبود مییابد.
نظرات