این ضربالمثل کنایه از رسیدن به بدترین وضعیت ممکن، اوج سختی یا بنبست کامل است که در آن فرد دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد و ترسش بریده است.
وقتی در جریان زندگی روزمره با موقعیتهایی روبرو میشویم که تمام راهها به روی ما بسته به نظر میرسند، ذهن به دنبال کلماتی میگردد که عمق این استیصال یا شجاعت برخاسته از ناامیدی را نشان دهد. اصطلاح عامیانه و عمیق «بالاتر از سیاهی رنگی نیست» دقیقاً در چنین گرهگاههایی متولد میشود تا غایت یک مسیر را به تصویر بکشد.
مفهوم و کاربرد کنایهای ضربالمثل در زندگی روزمره
این ضربالمثل در ادبیات عامه و گفتگوهای معاصر، کاربردهای متعددی دارد که بازتابدهنده حالات روحی و موقعیتهای گوناگون اجتماعی انسانهاست. به طور کلی، فرآیند بهکارگیری این اصطلاح را میتوان در موقعیتهای زیر دستهبندی کرد:
- وقتی فردی در زندگی شخصی یا کاری خود با سلسلهای از بدبیاریها و مصائب پیاپی مواجه میشود و اوضاع به چالشبرانگیزترین حالت خود میرسد، این عبارت را برای توصیف انتهای خط مشکلات به کار میبرد.
- این اصطلاح در مکالمات عامیانه گاهی با نوعی طنز تلخ یا طنز سیاه همراه است تا بار روانی و فشار سنگین ناشی از بحرانهای مالی، اجتماعی یا عاطفی کاهش یابد.
- علاوه بر ابراز ناامیدی، این کنایه در موقعیتهای تصمیمگیری حساس کاربردی شجاعانه دارد؛ یعنی زمانی که فرد از عواقب کار نمیترسد و با پذیرش بدترین سناریو، دست به ریسکی بزرگ میزند.
ریشههای تاریخی و داستان پیدایش در ادبیات کهن
برخلاف بسیاری از امثال فرعی، این عبارت ریشهای عمیق در ادبیات فاخر و مکتوب پارسی دارد. جستجو در پیشینه این ضربالمثل ما را به دو سرچشمه داستانی و مکتوب میرساند:
اولین سرچشمه که بیشتر در روایتهای اساطیری و نقالی به آن پرداخته میشود، داستان هفتخوان رستم در شاهنامه فردوسی است. در خوان هفتم، وقتی رستم قصد گام نهادن در غار تاریک و سهمگین دیو سپید را دارد، با مظهر مطلق تاریکی و وحشت روبرو میشود؛ جایی که پهلوان میداند ترسی بالاتر از این وضعیت متصور نیست و باید با تمام توان به قلب خطر بزند.
اما مستندترین و اصلیترین ریشه مکتوب این عبارت در منظومه هفت پیکر نظامی گنجوی و در قصه گنبد سیاه (داستان شاه سیاهپوشان) قرار دارد. نظامی در این شاهکار، سیاهی را غایت و پایان تمام رنگها معرفی میکند و نگاهی فلسفی به پدیده رنگها دارد.ولیکن باز چون نیکو ببینی / دگر رنگی دگر بالا نچینی
ندانستی که بالاتر ز سیاهی / نباشد رنگ در عالم کواهی؟
نظرات