علت اصلی نامگذاری روز ۱۰ اردیبهشت به عنوان روز ملی خلیج فارس، سالروز اخراج استعمارگران پرتغالی از تنگه هرمز و پایان سلطه ۱۱۷ ساله آنها بر پهنه آبی جنوب ایران در سال ۱۶۲۲ میلادی است.
تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران در روز دهم اردیبهشت ماه شاهد مناسبتی است که با غرور ملی، پاسداشت هویت تاریخی و صیانت از میراث معنوی ایران پیوند خورده است. این روز فرصتی ارزشمند برای یادآوری عظمت تمدنی آبراهی است که از هزارههای پیشین تا کنون، پیوستگی جداییناپذیری با نام ایران و فرهنگ ایرانی داشته است. سیاستگذاری ثبت این روز، علاوه بر ابعاد حماسی، گامی استوار در حوزه دیپلماسی فرهنگی جهت مقابله با هرگونه تحریف واژگانی به شمار میرود.
ریشه تاریخی دهم اردیبهشت؛ حماسه فتح هرمز
در اوایل قرن شانزدهم میلادی و حدود سال ۱۵۰۷، ناوگان نظامی پرتغال به فرماندهی آلفونسو دالبوکرک با اتکا به توپخانه سنگین و کشتیهای جنگی پیشرفته خود وارد پهنه خلیج فارس شد. آنها با درک موقعیت راهبردی منطقه، جزیره مهم و تجاری هرمز را اشغال کرده و پایگاههای نظامی مستحکمی را بنا نهادند.
پرتغالیها بیش از یک قرن بر شاهراه بازرگانی دریایی جنوب ایران مسلط شدند. در این دوران، آنها با ساختن دژهای نظامی مستحکم در هرمز، قشم و لارک، نظام باجگیری دریایی خشنی را بر بازرگانان بومی و کشتیهای تجاری تحمیل کردند که این امر موجب تضعیف توان اقتصادی بنادر ایرانی شده بود.
در سال ۱۰۰۱ خورشیدی (مطابق با ۱۶۲۲ میلادی)، شاه عباس اول صفوی تصمیم گرفت به این اشغالگری طولانیمدت پایان دهد و حاکمیت ملی ایران را بر آبهای جنوبی احیا کند. فرماندهی این عملیات سرنوشتساز و پیچیده نظامی به عهده امامقلیخان، حاکم مقتدر ایالت فارس و فرزند اللهوردیخان واگذار شد که با طراحی یک استراتژی دقیق و منسجم وارد میدان کارزار شد.
نکته مهم: آزادسازی جزیره هرمز از چنگال استعمار اروپا، نقطه عطفی در تاریخ خاورمیانه است؛ زیرا برای نخستین بار یک قدرت منطقهای توانست با تکیه بر توان بومی و مدیریت نظامی هوشمند، یک امپراتوری اروپایی را در دریا شکست دهد.
نقش امام قلی خان و استراتژی سقوط دژ پرتغالیها
عملیات آزادسازی جنوب ایران یک اقدام ساده نبود، بلکه از چندین مرحله تاکتیکی و هماهنگ تشکیل شده بود که با فرماندهی امامقلیخان به ثمر نشست:
-
۱
بازپسگیری بندر گمبرون: سپاه ایران در گام نخست، بندر گمبرون (بندرعباس فعلی) را از اشغالگران پس گرفت تا خطوط پشتیبانی زمینی پرتغالیها کاملاً قطع شود.
-
۲
تصرف جزیره قشم: دلاوران ایرانی به دژ قشم هجوم بردند و موفق شدند منابع آب آشامیدنی دژ اصلی هرمز را که از قشم تأمین میشد، تحت کنترل خود درآورند.
-
۳
قرارداد میناب: امامقلیخان با امضای قرارداد با کشتیهای کمپانی هند شرقی انگلیس که رقیب تجاری پرتغال بودند، از آنها برای ترابری نیروها و پشتیبانی دریایی استفاده هوشمندانهای کرد.
-
۴
تسلیم قلعه هرمز: پس از چندین هفته محاصره فرسایشی و جانفشانی تفنگچیان بومی و نیروهای قزلباش، فرمانده پرتغالی کلید قلعه هرمز را تحویل داد و سلطه استعمار کهن پایان یافت.
ابعاد هویتی و اسناد سازمان ملل متحد درباره نام خلیج فارس
نامگذاری این روز در تقویم ملی صرفاً یک یادبود تاریخی نیست، بلکه پشتوانهای حقوقی و بینالمللی در برابر تلاشهای معاصر برای تحریف نامهای جغرافیایی دارد. سازمانهای بینالمللی در مکاتبات خود همواره بر اصالت این نام پایبند بودهاند:
دبیرخانه سازمان ملل متحد در این سند صراحتاً اعلام کرده است که نام استاندارد، جغرافیایی و رسمی این پهنه آبی انحصارا خلیج فارس (Persian Gulf) است.
این مقرره بینالمللی تمامی کارمندان، ویراستاران و نقشهبرداران سازمان ملل را ملزم به رعایت دقیق نام کامل خلیج فارس در اسناد رسمی کرده است.
گروه متخصصان نامهای جغرافیایی سازمان ملل متحد در نشستهای متعدد خود، هرگونه عنوان مجعول دیگر را فاقد وجاهت حقوقی، تاریخی و علمی دانسته است.
ثبت رسمی روز ملی خلیج فارس در سال ۱۳۸۴ توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی، پاسخی قانونی، علمی و فرهنگی به تحریفهای سیاسی برخی کشورهای حاشیه جنوبی بود تا اصالت این نام برای نسلهای آینده محفوظ بماند.
برنامهها و آیینهای گرامیداشت روز ملی خلیج فارس در ایران
هرساله در روز دهم اردیبهشت، سواحل طولانی جنوب ایران و دیگر شهرهای کشور شاهد برگزاری برنامههای گسترده فرهنگی و مردمی هستند که هدف آنها نمایش وحدت ملی و پاسداشت این میراث است:
جشنوارههای فرهنگی و هنری: برگزاری همایشهای علمی با حضور مورخان، انتشار اسناد و نقشههای کهن، و اجرای موسیقی نواحی و هنر عامه در استانهای هرمزگان، بوشهر و خوزستان.
زنجیره انسانی مهر وطن: تشکیل زنجیرههای انسانی توسط بومیان، صیادان و گردشگران در سواحل صخرهای و شنی جزایری همچون کیش، قشم و ابوموسی به نشانه همبستگی معنوی.
رژه نمادین قایقها: حرکت هماهنگ قایقهای صیادی و لنجهای سنتی ملوکان بومی با برافراشتن پرچم سه رنگ ایران در پهنه آبی تنگه هرمز و خلیج فارس.
جمعبندی و نتیجهگیری
جواب پیشنهادی و خلاصهشده این است که روز ۱۰ اردیبهشت در تقویم ملی ایران، یادآور پایان استعمار پرتغال در خلیج فارس و بازپسگیری حاکمیت جزیره هرمز است. این مناسبت نمادی از هویت تاریخی صوانناپذیر ایران در اسناد بینالمللی و تجلی جانفشانیهای سردارانی چون امامقلیخان در صیانت از مرزهای آبی کشور به شمار میرود.
پرسشهای متداول
چه کسی فرماندهی سپاه ایران را در اخراج پرتغالیها بر عهده داشت؟
امامقلیخان، سردار نامدار دوره صفوی و حاکم ایالت فارس، فرماندهی نیروهای ایرانی را در بازپسگیری هرمز و قشم بر عهده داشت.
پس از اخراج پرتغالیها، کدام بندر جایگزین جزیره هرمز شد؟
بندر گمبرون پس از آزادسازی به فرمان شاه عباس صفوی به «بندرعباس» تغییر نام داد و به مرکز اصلی تجارت خلیج فارس تبدیل شد.
کدام سند سازمان ملل بر انحصاری بودن نام خلیج فارس تاکید دارد؟
دستورالعمل رسمی دبیرخانه سازمان ملل با کد ST/CS/SER.A/29 کاربرد رسمی و انحصاری نام خلیج فارس را الزامی کرده است.
نظرات