بیت «دود اگر بالا نشیند کسر شأن شعله نیست / جای چشم ابرو نگیرد گرچه او بالاتر است» از نمونههای مشهور شعر پندآمیز فارسی است و معمولا به صائب تبریزی نسبت داده میشود. معنی بیت درباره ارزش واقعی انسانها و تفاوت جایگاه ظاهری با شایستگی حقیقی است.
معنی بیت این است که اگر فرد یا چیز بیارزش در جایگاهی بالاتر قرار بگیرد، از ارزش انسان یا چیز باارزش کم نمیشود. همانطور که دود بالاتر از شعله میرود اما از شعله برتر نیست، و ابرو بالاتر از چشم است اما هرگز جای چشم را نمیگیرد.
دود اگر بالا نشیند کسر شأن شعله نیست
جای چشم ابرو نگیرد گرچه او بالاتر است
معنی مصرع اول
دود اگر بالا نشیند کسر شأن شعله نیست یعنی اگر دود از شعله بالاتر برود، این موضوع از ارزش شعله کم نمیکند. دود ممکن است ظاهراً بالا باشد، اما نور، گرما و اصل آتش از شعله است.
در معنی کنایی، دود نماد انسان یا چیزی کمارزش است که شاید به جایگاه بالایی برسد. شعله نماد فرد یا چیز ارزشمند است که ارزش خود را از جایگاه ظاهری دیگران نمیگیرد.
معنی مصرع دوم
جای چشم ابرو نگیرد گرچه او بالاتر است یعنی ابرو هرچند از نظر جای فیزیکی بالاتر از چشم قرار دارد، اما نمیتواند کار چشم را انجام دهد و جای آن را بگیرد.
این مصرع مثال روشنتری برای مصرع اول است: بالاتر بودن همیشه به معنی باارزشتر بودن نیست. هر چیز جایگاه و کارکرد خودش را دارد.
مفهوم کلی بیت
بالا نشستن یا مقام گرفتن، ارزش واقعی نمیآورد.
انسان بااصل و شایسته با رفتار و توانایی خود شناخته میشود.
ابرو بالاتر از چشم است، اما چشم کار مهمتری انجام میدهد.
آرایه ادبی بیت
در این بیت، آرایه اسلوب معادله دیده میشود. یعنی شاعر در یک مصراع یک مفهوم کلی را میگوید و در مصراع دیگر برای همان مفهوم، مثالی روشن میآورد. رابطه دود و شعله با رابطه ابرو و چشم هماهنگ است.
| بخش بیت | نماد | مفهوم |
|---|---|---|
| دود | بالانشین بیارزش | چیزی که شاید بالا برود، اما اصل و ارزش ندارد. |
| شعله | ارزش واقعی | منبع نور و گرما؛ ارزشمند و اصیل. |
| ابرو | بالایی ظاهری | از نظر مکان بالاتر است، اما جای چشم را نمیگیرد. |
| چشم | کارایی و اهمیت | با وجود پایینتر بودن، نقش اصلی و مهم دارد. |
پیام اخلاقی بیت
- انسان نباید فریب جایگاه ظاهری افراد را بخورد.
- ارزش هر کس به لیاقت، اخلاق و کار اوست، نه فقط به مقام.
- اگر افراد بیارزش بالا بنشینند، ارزش افراد شایسته کم نمیشود.
- ظاهر برتری همیشه نشانه برتری واقعی نیست.
- هر کس باید جایگاه و کارکرد حقیقی خود را بشناسد.
پاسخ آماده برای مدرسه
این بیت میگوید بالا قرار گرفتن همیشه نشانه ارزش و برتری نیست. ممکن است دود از شعله بالاتر باشد، اما شعله ارزشمندتر است؛ همانطور که ابرو بالاتر از چشم است، ولی نمیتواند جای چشم را بگیرد. پس ارزش واقعی به اصل، کارایی و شایستگی است.
کاربرد در زندگی روزمره
این بیت را وقتی به کار میبریم که کسی فقط به دلیل مقام، پول، شهرت یا جایگاه ظاهری خود را برتر از دیگران بداند. شاعر یادآوری میکند که جایگاه بالا بدون شایستگی، ارزش واقعی نمیآورد.
مثلا اگر فردی بیتجربه در جای مهمی بنشیند، این موضوع باعث نمیشود انسان باتجربه و دانا بیارزش شود. ارزش هر کس با رفتار، دانش و اثر او مشخص میشود.
پرسشهای متداول
این بیت از کیست؟
این بیت معمولا به صائب تبریزی نسبت داده میشود.
معنی «کسر شأن شعله نیست» چیست؟
یعنی از ارزش و جایگاه شعله کم نمیشود.
آرایه بیت چیست؟
آرایه اصلی بیت اسلوب معادله است؛ چون مصرع دوم مثالی برای مفهوم مصرع اول میآورد.
مفهوم «جای چشم ابرو نگیرد» چیست؟
یعنی بالاتر بودن ظاهری ابرو باعث نمیشود بتواند نقش مهم چشم را بگیرد.
نظرات