بنابر فرمایش امیرالمؤمنین (ع)، خداوند از آگاهان و عالمان پیمان گرفته است که در برابر شکمبارگی و ثروتاندوزی ستمگران و گرسنگی و محرومیت ستمدیدگان سکوت نکنند و آرام نگیرند.
کلام امیرالمؤمنین علی (ع) در بررسی فلسفه پذیرش حکومت و مسئولیتهای اجتماعی نخبگان، یکی از درخشانترین و تکاندهندهترین فرازهای حقوقی و اخلاقی تاریخ بشر است. این عهد و میثاق الهی که بر دوش طبقه تحصیلکرده، دانا و صاحب نفوذ جامعه قرار داده شده، نشاندهنده پیوند ناگسستنی آگاهی علمی با تعهد و مبارزه با فساد ساختاری است.
متن و ترجمه صریح کلام امیرالمؤمنین (ع)
این فرمایش ارزشمد و سرنوشتساز در فرازهای پایانی خطبه سوم نهجالبلاغه (معروف به خطبه شقشقیه) ذکر شده است؛ همان جایی که امام علی (ع) پناه آوردن و هجوم بی سابقه مردم برای بیعت را توصیف کرده و به تبیین دلایل پذیرش مسئولیت زمامداری امت میپردازند.
امام (ع) با بیان این اصل، عملاً مشروعیت پذیرش قدرت را مشروط به تلاش برای برقراری عدالت اقتصادی و رفع تبعیضهای دهشتناک طبقاتی میدانند و بر این عهد آسمانی پافشاری میکنند.
مفهومشناسی واژگان کلیدی: کظه و سغب
برای درک عمق بلاغت و مقصود نهایی کلام امام لازم است واژگان تخصصی این عبارت را که به زیبایی هرچه تمامتر شکاف طبقاتی موجود در جوامع فاسد را به تصویر میکشند، مورد واکاوی لغوی قرار دهیم.
در لغت به معنای سنگینی معده و حالتی است که بر اثر پرخوری مفرط و انباشت بیش از حد طعام به انسان دست میدهد. در این خطبه، این واژه کنایه از تکاثر ثروت، غارت بیتالمال، رفاهزدگی ظالمانه و اشرافیگری حاکمان و کارگزاران ستمگر دارد.
به معنای گرسنگی شدید، قحطیزدگی و رنج طاقتفرسای ناشی از تهیدستی است. این کلمه به وضعیت اسفبار و تحمیلی طبقه مستضعف و محروم جامعه اشاره میکند که حقوق اولیه زندگیشان پایمال شده است.
از ریشه قرار، به معنای عدم تسلیم، صحه نگذاشتن، به رسمیت نشناختن و ساکت نماندن در برابر نابرابریهای ساختاری اقتصادی است که مستکبران به جامعه تحمیل میکنند.
قلمرو مفهوم «علماء» و آگاهان در این میثاق الهی
مفسران معاصر نهجالبلاغه بر این باورند که مقصود از کلمه «علماء» در این خطبه شریفه، صرفاً فقیهان یا دانشمندان علوم دینی به معنای خاص کلمه نیستند. دایره این واژه بسیار گستردهتر از یک صنف خاص بوده و شامل موارد زیر میشود:
هر کسی که در جامعه به سطحی از دانایی، تخصص، سواد و آگاهی اجتماعی دست یافته باشد، بر اساس این کلام علوی بار مسئولیت سنگینی بر دوش دارد. داشتن آگاهی فکری، سیاسی یا اقتصادی، به خودی خود ملازم با تعهد عملی است و از نظر اسلام، علمی که با موضعگیری در برابر ستم و فقر همراه نباشد، فاقد ارزش واقعی تلقی میشود.
ابعاد مسئولیت اجتماعی نخبگان در برابر ظلم و فقر
وظایف کاربردی و عملیاتی آگاهان جامعه بر اساس اندیشه و سیره علوی را میتوان در گامهای اساسی زیر خلاصه نمود تا مشخص شود این عهد الهی چگونه باید در متن جامعه پیادهسازی شود:
این تفکیک وظایف نشان میدهد که سکوت یا بیتفاوتی در منطق نهجالبلاغه هیچ جایگاهی ندارد و نخبگان همواره باید در خط مقدم اصلاح ساختارهای ناعادلانه حرکتی پویا داشته باشند.
خلاصه راهبرد علوی: عهد الهی با آگاهان، یک میثاق قطعی برای مبارزه با تضاد طبقاتی است. علم و دانایی در مکتب اسلام منزوی و بیتفاوت نیست، بلکه ابزار احقاق حق محرومان و سد راه طمعورزی ظالمان است. هر کس آگاهی بیشتری دارد، سکوتش در برابر فقر و تبعیض گناهی سنگینتر محسوب میشود.
نظرات