پول کاغذی اولین بار در کدام کشور مورد استفاده قرار گرفت

پیدایش نظام مبادلاتی بر پایه کاغذ یکی از بزرگ‌ترین اختراعات بشر در طول تاریخ تمدن به شمار می‌رود. پیش از شکل‌گیری این سیستم، بازرگانان ناچار بودند مقادیر عظیمی از مس، آهن یا فلزات گران‌بها را برای خریدهای خود حمل کنند که این مسئله مشکلات و خطرات فراوانی را به همراه داشت.

چین؛ مهد تولد اولین اسکناس جهان

پیدایش پول کاغذی یک‌شبه اتفاق نیفتاد، بلکه حاصل یک فرآیند تکاملی چندصد ساله در شرق آسیا بود. در دوران سلسله تانگ (قرن ۷ تا ۹ میلادی)، رونق بی‌سابقه تجارت در جاده ابریشم و افزایش مبادلات بین‌شهری، حمل‌ونقل هزاران سکه مسی و آهنی را برای بازرگانان به کاری طاقت‌فرسا و خطرناک تبدیل کرده بود.

برای حل این مشکل، بازرگانان ثروتمند سکه‌های سنگین خود را به دفاتر دولتی یا خزائن محلی می‌سپردند و در قبال آن یک رسید کاغذی دریافت می‌کردند. این رسیدهای اولیه که بسیار سبک بودند، به «پول پرنده» (Feiqian) معروف شدند؛ چرا که برخلاف سکه‌های ارابه‌ای، باد به راحتی می‌توانست آن‌ها را با خود ببرد. این ابزارها اگرچه پول رسمی نبودند، اما نطفه اولیه اسکناس‌های امروزی را در تاریخ بشر کاشتند.

انقلاب «جیائو زی» در دوران سلسله سونگ

ورود واقعی پول کاغذی به چرخه اقتصادی جهان در دوران سلسله سونگ شمالی (قرن ۱۰ تا ۱۲ میلادی) و در منطقه سیچوان رخ داد. به دلیل کمبود شدید مس و سنگینی بیش از حد سکه‌های آهنی در این منطقه، گروهی از صرافان و بازرگانان خصوصی اقدام به صدور رسیدهای کاغذی متحدالشکل با ارزش مشخص کردند که به آن «جیائو زی» (Jiaozi) می‌گفتند.

در سال ۱۰۲۴ میلادی، دولت سلسله سونگ با درک منافع اقتصادی این ابزار جدید، حق چاپ پول کاغذی را کاملاً انحصاری کرد. با این اقدام، اولین سیستم پولی با پشتوانه دولتی در تاریخ شکل گرفت. این اسکناس‌های اولیه دولتی دارای تاریخ انقضای سه ساله بودند و بازرگانان پس از پایان دوره باید آن‌ها را با اسکناس‌های جدید یا سکه‌های فلزی تعویض می‌کردند.

جنس و تکنولوژی چاپ اسکناس‌های باستان

چینی‌ها به لطف اختراع کاغذ توسط تسای لون در قرن دوم میلادی، زیرساخت فنی لازم را برای تولید اسکناس در اختیار داشتند. اولین پول‌های کاغذی جهان از لایه درونی پوست درخت توت (توت کاغذی) یا الیاف گیاه کنف ساخته می‌شدند تا در برابر تا شدن، رطوبت و پارگی مقاومت بالایی داشته باشند.

برای چاپ این اوراق بهادار، از روش پیچیده «چاپ با قالب چوبی» (Woodblock printing) استفاده می‌شد؛ به این صورت که طرح‌ها و نوشته‌ها به صورت معکوس بر روی چوب حکاکی شده، به مرکب‌های دوده بر پایه آب و صمغ آغشته می‌شدند و روی کاغذ فشرده می‌شدند. در دوران بعدی مانند سلسله‌های جین و یوآن، برای بالا بردن دقت و کاهش فرسایش، صفحات برنزی و مسی جایگزین قالب‌های چوبی شدند.

سفر پول کاغذی به غرب و روایت مارکوپولو

در قرن سیزدهم میلادی، زمانی که مارکوپولو، جهانگرد مشهور ایتالیایی به چین (دوران حکومت قوبیلای‌خان مغول) سفر کرد، از دیدن این نظام پولی شگفت‌زده شد. او در سفرنامه خود با شگفتی تمام نوشت که چگونه امپراتور چین تکه‌هایی از پوست درخت را به پول تبدیل می‌کند که مردم با همان اعتبار طلا و نقره در سراسر قلمرو با آن معامله می‌کنند.

با وجود این گزارش‌ها، کشورهای اروپایی با تأخیری چندصد ساله به سراغ این نوآوری رفتند. قاره اروپا تا قرن هفدهم میلادی همچنان متکی به سکه‌های طلا و نقره بود؛ تا اینکه در سال ۱۶۶۱ میلادی، بانک استکهلم در کشور سوئد برای نخستین بار در اروپا اقدام به انتشار اسکناس رسمی و مدرن بانکی کرد تا بحران‌های مالی خود را مدیریت کند.

سیر تحول و ویژگی‌های کلیدی در سیستم‌های پولی کهن

• ۱

  پشتوانه دولتی: انحصاری شدن حق انتشار توسط دولت‌ها برای جلوگیری از سقوط ارزش پول.

• ۲

  امنیت در برابر جعل: استفاده از مهرهای متعدد با رنگ‌های خاص و مجازات سنگین برای جاعلان.

• ۳

  محدودیت زمانی: ابطال و تعویض دوره‌ای اسکناس‌های قدیمی برای حفظ سلامت چرخه مالی.

تجربه چاو؛ نخستین برخورد ایران با پول کاغذی

مفهوم پول کاغذی در اواخر قرن هفتم هجری قمری (سال ۶۹۳ قمری / ۱۲۹۴ میلادی) و در دوره ایلخانان مغول به ایران راه یافت. گیخاتوخان، پادشاه وقت ایلخانی، به دلیل ولخرجی‌های دربار و خالی شدن خزانه از سکه‌های طلا و نقره، با مشورت وزیران خود تصمیم گرفت پولی کاغذی به نام «چاو مبارک» را که مستقیماً از مدل چینی (Chao) الگوبرداری شده بود، در بازار رایج کند.

حکومت انتشار و استفاده از هرگونه سکه فلزی را ممنوع کرد و مردم را مجبور ساخت تا طلا و نقره خود را به چاوخانه (چاپخانه چاو) تحویل دهند و تکه‌های کاغذ دریافت کنند. این اقدام با مقاومت شدید، اعتصاب و شورش بازاریان تبریز و دیگر شهرها مواجه شد؛ زیرا مردم هیچ اعتمادی به ارزش ذاتی یک تکه کاغذ نداشتند. در نتیجه، این تجربه اولیه پس از چند هفته با شکست کامل روبه‌رو و چاو از چرخه اقتصاد ایران حذف شد.