داستان ذوالقرنین در کدام سوره قرآن آمده است

سوره کهف یکی از سوره‌های مکی قرآن کریم است که به دلیل در بر داشتن داستان‌های شگفت‌انگیز و آموزنده، جایگاه ویژه‌ای در میان مسلمانان دارد. ماجرای ذوالقرنین در اواخر این سوره مطرح شده و به بیان ویژگی‌های فرمانروایی عادل، مؤمن و جهانگرد می‌پردازد که قدرت خود را در راه خدمت به خلق و گسترش توحید به کار بست.

بستر نزول و علت طرح داستان ذوالقرنین

بر اساس روایات معتبر تفسیری، مشرکان مکه با هدایت و تحریک دانشمندان یهودی مدینه، تصمیم گرفتند برای آزمودن صحت ادعای نبوت پیامبر اکرم (ص)، سه سؤال پیچیده و دشوار را مطرح کنند. این پرسش‌ها به عنوان سنجه‌ای برای تشخیص اتصال پیامبر به وحی الهی طراحی شده بود.

• پرسش اول درباره سرگذشت عجیب گروهی از جوانان در گذشته‌های دور (اصحاب کهف) بود.
• پرسش دوم به حقیقت و ماهیت روح اختصاص داشت.
• پرسش سوم درباره ماجرای فرمانروای بزرگ و جهانگشایی به نام ذوالقرنین بود که شرق و غرب عالم را درنوردید.

در پاسخ به این چالش، آیات پایانی سوره کهف با عبارت «وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ...» نازل شد تا بخشی از سرگذشت عبرت‌آموز، اخلاقی و تمدن‌ساز این شخصیت صالح را آشکار کند و به شبهات پاسخ گوید.

اوصاف ذوالقرنین در نگاه قرآن

قرآن کریم برخلاف اسطوره‌های باستانی که پادشاهان فاتح را افرادی جاه‌طلب، بی‌رحم و متکبر جلوه می‌دهند، ذوالقرنین را به عنوان نمونه‌ای عالی از یک حکمران الهی، موحد، عادل و دادگر معرفی می‌کند. او مظهر تلفیق قدرت مادی و ایمان معنوی است.

خداوند در زمین به او «تمکین» و قدرت گسترده داد و تمام اسباب، امکانات، دانش و ابزارهای لازم برای پیشرفت، حکمرانی و سفر به نقاط مختلف جهان را در اختیارش گذاشت. او در برخورد با اقوام مغلوب هرگز راه ظلم، غارت و شکنجه را در پیش نمی‌گرفت؛ بلکه ظالمان را مجازات می‌کرد و مؤمنان و نیکوکاران را مورد تشویق، تکریم و حمایت قرار می‌داد.

تحلیل گام‌به‌گام سفرهای سه‌گانه ذوالقرنین

آیات سوره کهف حرکت‌های جهادی و سفرهای تمدن‌ساز ذوالقرنین را به سه محور اصلی تقسیم می‌کند که هر کدام دربردارنده جغرافیا و اقوام متفاوتی است:

ماجرای مهندسی سد و قوم یأجوج و مأجوج

ساکنان منطقه کوهستانی که زبان ذوالقرنین را به سختی می‌فهمیدند، از غارتگری و وحشی‌گری قوم مفسد «یأجوج و مأجوج» شکایت کردند. آن‌ها پیشنهاد دادند که اموال و خراجی را جمع‌آوری کنند تا ذوالقرنین در برابر دشمنان برایشان سدی محکم بسازد.

ذوالقرنین پاداش مادی آن‌ها را رد کرد و گفت: «آنچه پروردگارم از قدرت و مکنت به من داده، بسیار بهتر است.» او سپس با تکیه بر نیروی انسانی و مشارکت خودِ مردم، نقشه یک سازه مهندسی پیشرفته را پیاده کرد. او دستور داد تکه‌های بزرگ آهن (زُبَرَ الحَدید) را جمع‌آوری کنند و در شکاف میان دو کوه بچینند.

او با پر کردن فاصله میان دو دیواره طبیعی و دمیدن آتش در آن، آهن‌ها را سرخ و گداخته کرد. سپس مس ذوب‌شده (قِطْر) را بر روی ساختار آهنی ریخت تا سدی یکپارچه، نفوذناپذیر، صخره‌ای و لغزنده ایجاد شود؛ سازه‌ای که دشمنان دیگر هرگز توان سوراخ کردن یا بالا رفتن از آن را نداشتند و امنیت به منطقه بازگشت.

تطبیق شخصیت تاریخی ذوالقرنین؛ کوروش یا اسکندر؟

قرآن کریم مستقیماً به نام تاریخی ذوالقرنین اشاره نکرده است، به همین دلیل در میان مورخان، مفسران و پژوهشگران تاریخ، دیدگاه‌های متعددی درباره هویت واقعی او وجود دارد که معروف‌ترین آن‌ها به شرح زیر است:

بسیاری از مفسران گذشته به دلیل فتوحات وسیع در شرق و غرب، او را اسکندر مقدونی می‌دانستند؛ اما تحقیقات نوین تاریخی نشان می‌دهد اسکندر فردی مشرک، بت‌پرست و تندخو بوده که با اوصاف اخلاقی و توحیدی مطرح‌شده در قرآن کاملاً در تضاد است.

در مقابل، نظریه معاصر که توسط دانشمند هندی ابوالکلام آزاد مطرح شد و مفسران بزرگی چون علامه طباطبایی (در تفسیر المیزان) و آیت‌الله مکارم شیرازی (در تفسیر نمونه) آن را تقویت کردند، تطبیق ذوالقرنین بر کوروش کبیر را قوی‌ترین احتمال می‌داند. کوروش پادشاهی موحد، عادل، صلح‌جو و خوش‌نام بود که به بابل و لیدیه سفر کرد و بیانیه حقوق بشر او گواه بر عدالت‌خواهی اوست.

از سوی دیگر، مستندات باستان‌شناسی نظیر مجسمه بالدار کوروش در پاسارگاد که تاجی با دو شاخ برجسته بر سر دارد (معنی لغوی ذوالقرنین) و همچنین خواب دانیال نبی در عهد عتیق درباره قوچ دوشاخ پارس، این نظریه تاریخی را به شدت تایید و تقویت می‌کند.