موادی که از سنگها به دست میآیند در یک نگاه
از سنگها موادی مانند سیمان، گچ، آهک، نمک، مغز مداد (گرافیت) و فلزاتی چون آهن، مس و آلومینیوم تهیه میشود که در زندگی روزمره کاربرد دارند.
کتاب علوم تجربی پایه چهارم ابتدایی ما را با دنیای شگفتانگیز سنگها آشنا میکند. سنگها برخلاف ظاهر آرام و بیپندارشان، منابع اصلی ساخت بسیاری از وسایلی هستند که هر روز در خانه، مدرسه و خیابان از آنها استفاده میکنیم. در واقع بدون سنگها، ساختن خانهها، ماشینها و حتی نوشتن با مداد غیرممکن بود.
سنگ چیست و چه اهمیتی در زندگی ما دارد؟
پوسته زمینی که روی آن زندگی میکنیم از سنگهای مختلفی تشکیل شده است که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند. بعضی سنگها سخت، برخی نرم، بعضی تیره و بعضی دیگر بسیار درخشان هستند.
- کتاب علوم چهارم به ما میآموزد که سنگها از مخلوطی از یک یا چند ماده طبیعی و غیرزنده به نام کانی ساخته شدهاند.
- انسانها از زمانهای گذشته تا به امروز، با خرد کردن، ذوب کردن یا تراشیدن سنگها، وسایل گوناगुونی برای زندگی خود ساختهاند.
- بسیاری از صنایعی که امروزه میبینیم، مواد اولیه خود را به صورت مستقیم یا غیرمستقیم از دل کوهها و زمین به دست میآورند.
مصالح ساختمانی؛ مهمترین موادی که از سنگ تهیه میشوند
وقتی به ساختمانهای بزرگ و خانههای نوساز نگاه میکنید، در واقع در حال تماشای موادی هستید که از سنگها درست شدهاند. بخش زیادی از اجزای یک ساختمان را مصالح سنگی تشکیل میدهند.
سیمان و آهک از پرکاربردترین مصالح هستند که با خرد کردن و حرارت دادن سنگهای آهکی در کارخانههای بزرگ به دست میآیند. همچنین گچ سفید دیوار که برای صاف و قشنگ کردن اتاقها استفاده میشود، مستقیماً از آسیاب کردن و پختن سنگ گچ حاصل میگردد.
شن و ماسه که پایه اصلی ساخت بتن و آسفالت جادهها هستند، در واقع تکههای بسیار ریز و خرد شده سنگهای بزرگ در طبیعت هستند که به مرور زمان و بر اثر برخورد با آب و باد ریز شدهاند. علاوه بر این، سنگهای زیبایی مانند مرمر و گرانیت به دلیل مقاومت بالا و ظاهر درخشان، برای سنگفرش، پلهها و نمای بیرونی ساختمانها برش داده و صیقل میشوند.
فلزات؛ هدیهای باارزش از دل سنگهای معدنی
یکی از جالبترین بخشهای کتاب علوم چهارم، آشنایی با نحوه به دست آمدن فلزات است. فلزاتی مانند آهن، مس و آلومینیوم به صورت خالص در طبیعت وجود ندارند، بلکه درون سنگها پنهان شدهاند.
آهن که در ساخت ماشینها، ریل قطار، بدنه دوچرخه و اسکلت ساختمان کاربرد دارد، از ذوب کردن سنگ آهن در کورههای بسیار داغ کارخانههای ذوبآهن به دست میآید.
مس موجود در سیمهای برق که الکتریسیته را از خود عبور میدهد و در ظروف آشپزخانه قدیمی استفاده میشود، از سنگهای معدنی مس استخراج میگردد.
آلومینیوم به کار رفته در قوطیهای نوشیدنی، فویلهای آشپزخانه و پنجرههای سبک، از سنگی به نام بوکسیت به دست میآید.
وسایل مدرسه و خانهای که از سنگها ساخته شدهاند
شاید تعجب کنید اگر بدانید همین حالا که در حال درس خواندن هستید، چندین ماده سنگی در اطراف شما قرار دارد. بیایید چند نمونه بسیار ملموس را با هم بررسی کنیم:
- مغز مداد: مغز سیاه مدادی که با آن تکالیف خود را مینویسید، از کانی خاصی به نام گرافیت تهیه میشود که در دل برخی سنگها وجود دارد و بسیار نرم و اثرگذار است.
- نمک خوراکی: نمکی که هر روز در غذاها استفاده میکنیم و به آن طعم میدهد، از خرد کردن و تصفیه سنگ نمک (کانی هالیت) در کارخانههای مواد غذایی تولید میشود.
- ظروف چینی و کاشی: ظروف چینی زیبایی که در آنها غذا میخورید و کاشیهای براق آشپزخانه و حمام، از پختن خاک رس و کانیهای سنگی مثل کوارتز در کوره درست میشوند.
سفر سنگ؛ مواد چگونه از سنگها استخراج میشوند؟
تبدیل یک سنگ سخت در کوه به یک وسیله قابل استفاده در خانه، یک سفر طولانی و سه مرحلهای است که به زبان ساده به این صورت انجام میشود:
چرا باید در مصرف مواد سنگی صرفهجویی کنیم؟
سنگها و معادن جزو منابع تجدیدناپذیر زمین هستند؛ یعنی هزاران و گاهی میلیونها سال طول میکشد تا دوباره در دل زمین تشکیل شوند. اگر ما انسانها بدون برنامه و بیش از حد آنها را استخراج کنیم، روزی تمام میشوند و دیگر جایگزینی نخواهند داشت.
نکته مهم: استخراج بیش از حد از معادن باعث تخریب کوهها، از بین رفتن خانه حیوانات، نابودی جنگلها و آلودگی شدید هوا و آبهای زیرزمینی میشود. بنابراین مراقبت از این منابع یک وظیفه همگانی است.
ما دانشآموزان میتوانیم با کارهای سادهای مثل مراقبت از وسایل خود، استفاده درست از مداد و کاغذ، و همچنین تفکیک زبالهها و بازیافت وسایل کهنه (مثل قوطیهای آلومینیومی و وسایل آهنی شکسته) به حفظ معادن سنگ زمین و سلامت محیط زیست کمک بزرگی کنیم.
جمعبندی درس
خلاصه مطلب: سنگها فقط تکههای سختی در طبیعت نیستند؛ آنها انبار مواد اولیهای مثل سیمان، گچ، نمک، فلزات (آهن، مس، آلومینیوم) و حتی مغز مداد ما هستند. انسان با شناسایی، استخراج و ذوب این سنگها در کارخانهها، زندگی خود را راحتتر و پیشرفتهتر میکند.
پرسشهای متداول دانشآموزان
زغالسنگ نوعی سنگ رسوبی ارگانیک است که از بقایای گیاهان قدیمی در زیر زمین تشکیل شده و به عنوان سوخت در نیروگاهها برای تولید برق استفاده میشود. همچنین سنگ پیچبلند حاوی مادهای به نام اورانیوم است که از آن انرژی هستهای به دست میآورند.
سنگهایی مانند فیروزه، عقیق، الماس و یاقوت به دلیل زیبایی، رنگهای خاص و سختی بالا، پس از تراش خوردن، صیقل دادن و براق شدن، در ساخت زیورآلات، انگشتر و صنایع دستی باارزش استفاده میشوند.
کانیها مواد طبیعی، جامد، خالص و غیرزندهای هستند که اجزای سازنده زمین را تشکیل میدهند. سنگها در واقع از کنار هم قرار گرفتن و مخلوط شدن یک یا چند کانی مختلف در طول زمان به وجود میآیند.
نظرات