کشور انگلیس (بریتانیا) دارای نظام پادشاهی مشروطه است و منصب یا مقامی به نام رئیسجمهور ندارد؛ بالاترین مقام اجرایی این کشور نخستوزیر (Prime Minister) است.
بسیاری از افراد در جستجوهای خود عباراتی مانند «رئیس جمهورهای انگلیس به ترتیب از قدیم» را جستجو میکنند؛ اما واقعیت این است که ساختار سیاسی انگلستان کاملاً با کشورهایی نظیر نظامهای جمهوری تفاوت دارد. در ادامه، دلایل این موضوع علمی و تاریخی را تبیین کرده و سپس فهرست کامل و ترتیب تاریخی رهبران اجرایی و نخستوزیران واقعی بریتانیا را از قرن هجدهم تاکنون بررسی میکنیم.
چرا اصطلاح «رئیسجمهور انگلیس» اشتباه است؟
در ساختار سیاسی بریتانیا، تفکیک قوا به شکل متفاوتی نسبت به نظامهای ریاستجمهوری اجرا میشود و رئیس کشور، پادشاه موروثی است. به همین علت، هیچ فردی تحت عنوان رئیسجمهور در تاریخ مدرن این کشور وجود نداشته است.
بالاترین مقام اجرایی و تصمیمگیرنده اصلی در امور کشوری و لشکری، نخستوزیر نام دارد که از دل پارلمان و حزب اکثریت برمیخیزد و کابینه را هدایت میکند.
نکته مهم: تنها دوره شبهجمهوری در تاریخ این کشور مربوط به قرن ۱۷ میلادی و حکومت کوتاهمدت اولیور کرامول تحت عنوان لرد محافظ بود که پس از آن مجدداً نظام پادشاهی مشروطه در کشور احیا شد.
تفاوت ساختار سیاسی بریتانیا با نظام ریاستجمهوری
در نظام بریتانیا، پادشاه سلطنت میکند اما حکومت نمیکند؛ یعنی نقش او تشریفاتی و نماد همبستگی ملی است و اختیارات اجرایی کلان ندارد. اختیارات اصلی در دست دولت قانونی و تحت نظارت مجلس عوام است.
در نظامهای ریاستجمهوری، رئیسجمهور با رای مستقیم یا نیمهمستقیم مردم انتخاب شده و همزمان رئیس کشور و رئیس دولت محسوب میشود؛ در حالی که نخستوزیر بریتانیا مستقیماً در برابر پارلمان (مجلس عوام) پاسخگو است و با رای عدم اعتماد سقوط میکند، اما عزل رئیسجمهور در کشورهای دیگر نیازمند فرآیند پیچیده استیضاح است.
فهرست نخستوزیران برجسته بریتانیا به ترتیب تاریخی
در ادامه، رهبران واقعی و ارشد اجرایی دولت بریتانیا که به عنوان نخستوزیر هدایت امور را به عهده داشتهاند، به ترتیب زمانی از قدیم به جدید آورده شده است:
سر رابرت والپول (۱۷۲۱–۱۷۴۲)
به عنوان اولین نخستوزیر رسمی و عملی بریتانیا شناخته میشود که ساختار کابینه مدرن را پایهریزی کرد.
ویلیام پیت جوان (۱۷۸۳–۱۸۰۱)
یکی از جوانترین و تاثیرگذارترین نخستوزیران تاریخ در دوران جنگهای ناپلئونی.
بنجامین دیزرائیلی (۱۸۷۴–۱۸۸۰)
نخستوزیر برجسته دوره ویکتوریا که برای اولین بار اصطلاح نخستوزیر را در معاهدات رسمی به کار برد.
وینستون چرچیل (۱۹۴۰–۱۹۴۵)
رهبر کاریزماتیک بریتانیا در دوران جنگ جهانی دوم از حزب محافظهکار.
کلمنت اتلی (۱۹۴۵–۱۹۵۱)
معمار دولت رفاه و پایهگذار سیستم خدمات بهداشت ملی (NHS) پس از جنگ جهانی دوم.
مارگارت تاچر (۱۹۷۹–۱۹۹۰)
معروف به بانوی آهنین، رکورددار طولانیترین دوره نخستوزیری مداوم در قرن بیستم.
تونی بلر (۱۹۹۷–۲۰۰۷)
رهبر نوساز حزب کارگر که تغییرات ساختاری زیادی در سیستم بریتانیا ایجاد کرد.
دیوید کامرون (۲۰۱۰–۲۰۱۶)
نخستوزیری که دوران او با برگزاری همهپرسی تاریخی خروج از اتحادیه اروپا (برگزیت) همراه بود.
بوریس جانسون (۲۰۱۹–۲۰۲۲)
نهاییکننده فرآیند برگزیت که به دلیل رسواییهای داخلی مجبور به استعفا شد.
لیز تراس (۲۰۲۲)
رکورددار کوتاهترین دوره تصدی در تاریخ بریتانیا که تنها پس از ۴۹ روز به دلیل بحرانهای مالی کنارهگیری کرد.
ریشی سوناک (۲۰۲۲–۲۰Label)
اولین نخستوزیر آسیاییتبار و هندیتبار بریتانیا از حزب محافظهکار که تا اواسط سال ۲۰۲۴ فعالیت داشت.
کییر استارمر (۲۰۲۴–تاکنون)
نخستوزیر فعلی بریتانیا از حزب کارگر که پس از پیروزی قاطع در انتخابات سراسری به قدرت رسید.
سیر تحول احزاب سیاسی حاکم در دولت انگلیس
قدرت اجرایی در تاریخ بریتانیا همواره تحت تاثیر احزاب سیاسی بوده است. قدرت در ابتدا میان دو جناح سنتی یعنی «ویگها» (آزادیخواهان اولیه) و «توریها» (محافظهکاران سنتی) دستبهدست میشد.
در قرن بیستم، رقابت اصلی به یک سیستم دو قطبی میان «حزب محافظهکار» (Conservative) و «حزب کارگر» (Labour) تبدیل گردید. نخستوزیر فعلی، کییر استارمر، با بازگرداندن حزب کارگر به قدرت پس از ۱۴ سال حاکمیت محافظهکاران، چرخش سیاسی جدیدی را در ساختار اجرایی انگلیس آغاز کرده است.
جمعبندی
جواب پیشنهادی: بریتانیا نظام ریاستجمهوری ندارد. در صورت نیاز به بررسی قدرتمندان اجرایی این کشور، باید تاریخچه نخستوزیری بریتانیا و چهرههای شاخصی نظیر والپول، چرچیل، تاچر و در نهایت استارمر را مطالعه کرد.
نظرات