عبارت کامل «لا حول ولا قوة الا بالله» به عنوان یک آیه مستقل در قرآن کریم وجود ندارد؛ اما پاره اصلی آن یعنی عبارت «لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» در آیه ۳۹ سوره کهف آمده است.
ذکر شریف حوقله از بلندمرتبهترین آموزههای توحیدی در فرهنگ اسلامی است که حقیقت توکل و تفویض امور به ذات باریتعالی را تجلی میبخشد. اگرچه قالب کامل این ذکر در سنت روایی پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع) تثبیت شده است، اما ریشه بنیادی و کلمات کلیدی آن مستقیماً از متن وحی منبعث شده است.
ریشه قرآنی ذکر حوقله و فرازهای همسو با آن
در ادبیات اسلامی به اختصارِ عبارت «لا حول ولا قوة الا بالله»، اصطلاحاً «حوقله» میگویند. متن کامل این ذکر شریف به صورت کلمه به کلمه در مصحف شریف به عنوان یک آیه نیامده است، اما بخش پایانی آن ریشه مستقیم در وحی دارد.
در آیه ۳۹ سوره مبارکه کهف، گفتگویی میان یک مرد مؤمن و برادر مغرور و ثروتمندش شکل میگیرد. مرد مؤمن برای شکستن غرور او میگوید: «وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَکَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ»؛ یعنی چرا وقتی وارد باغت شدی نگفتی هر چه خدا بخواهد همان میشود و هیچ نیرویی جز به وسیله خدا نیست؟
علاوه بر سوره کهف، بخش پایانی این ذکر یعنی صفات «العلی العظیم» نیز برگرفته از آیات پایانی آیتالکرسی (آیه ۲۵۵ سوره بقره) و آیه ۴ سوره شوری است که برای تعظیم بیشتر ذات باریتعالی به این ذکر روایی پیوند خورده است.
نکته مهم: از نظر تجلی مفاهیم، آیاتی همچون آیه ۱۶۵ سوره بقره که میفرماید «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِیعًا» (تمام قدرتها منحصراً مِلک خداست)، به عنوان پشتوانههای محکم کلامی و اعتقادی ذکر حوقله شناخته میشوند.
معناشناسی لغوی و اصطلاحی حول و قوه
برای درک عمیقتر مفهوم توحید افعالی در این فراز ملکوتی، لازم است واژگان تشکیلدهنده آن را از منظر لغت و تفسیر بررسی کنیم:
کلمه «حَول» در لغت عرب به معنای حرکت، دگرگونی، تحول و توانایی بر تغییر حالت از یک وضعیت به وضعیت دیگر است.
واژه «قُوّة» به معنای نیرومندی، استطاعت، توانایی فیزیکی و روحی و منشأ انجام افعال سخت است.
بر اساس تفسیر مجمعالبیان و روایات ائمه اطهار (ع)، معنای دقیق تفویضی این ذکر چنین است: هیچ بازدارنده و چرخشی از گناهان جز به عصمت و اراده الهی، و هیچ قدرت و توانی بر طاعت و بندگی پروردگار جز به توفیق و یاری او وجود ندارد.
جایگاه ذکر حوقله در روایات اسلامی و فریقین
آثار، برکات و دستورالعملهای عبادی حوقله
در کتابهای معتبر حدیثی برکات مادی و معنوی متعددی برای مداومت بر این ذکر نورانی برشمردهاند که مهمترین آنها به شرح زیر است:
در روایات متعددی از رسول خدا (ص) نقل شده است که این ذکر داروی ۹۹ درد است که آسانترین و کمترین آنها همّ و غم (اندوه و اضطراب) است.
امام صادق (ع) میفرمایند اگر کسی بعد از نماز صبح و مغرب ۷ مرتبه این ذکر را با بسمله ترکیب کند، خداوند ۷۰ نوع بلا را از او دور میسازد که کمترین آنها فقر، امراض و مرگ ناگهانی است.
در کتاب ثواب الاعمال شیخ صدوق تأکید شده که هرگاه فقر و تنگدستی به انسان فشار آورد، پناه بردن به ذکر حوقله و تکرار آن، ابواب عافیت و توسعه رزق را باز میکند.
این کلام دژ محکمی در برابر اغوای شیاطین است و تکرار آن باعث تسلی خاطر، آرامش قلب و برطرف شدن وسواسهای ذهنی میگردد.
جمعبندی و نتیجهگیری
جواب پیشنهادی: عبارت «لا حول ولا قوة الا بالله» ریشه عمیقی در فرهنگ قرآنی دارد و فراز اصلی آن در آیه ۳۹ سوره کهف به عنوان تجلی قدرت مِلکی خدا ذکر شده است. تکرار این عبارت روح بندگی، استعانت و قطع امید از غیر خدا را در انسان زنده نگاه میدارد.
پرسشهای متداول
تفاوت کاربرد قرآنی آیه ۳۹ سوره کهف با کاربرد روایی ذکر حوقله در چیست؟
در آیه ۳۹ سوره کهف، ذکر «ما شاء الله لا قوة إلا بالله» توصیه اخلاقی برای شکرگزاری، حفظ نعمت و جلوگیری از غرور مادی در برابر دستاوردهاست؛ اما در روایات، ذکر حوقله به صورت عام برای دفع مطلقِ بلایا، رفع اندوه، طرد شیطان و به عنوان تعقیبات نمازها سفارش شده است.
چرا صفات «العلی العظیم» در قرآن در کنار فراز «لا قوة إلا بالله» نیامده است؟
زیرا سوره کهف در مقام بیان یک داستان تاریخی و تربیتی (داستان صاحبان باغ) است و کلام مرد مؤمن بر نفی قدرت مستقل تمرکز دارد. صفتهای «العلی العظیم» بعداً در سنت روایی و ادعیه ائمه (ع) از سایر آیات توحیدی قرآن (مانند آیتالکرسی) اقتباس و برای تکامل معنای تعظیم به ذکر افزوده شد.
نظرات