حضرت عبدالعظیم حسنی از شاگردان، یاران و راویان برجسته امام جواد (علیهالسلام) و امام هادی (علیهالسلام) بود و بیشترین روایات خود را از این دو امام همام نقل کرده است.
حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) معروف به سیدالکریم، از دانشمندان و فقیهان تراز اول شیعه در قرن سوم هجری است که فراتر از نسبت فامیلی با خاندان رسالت، به خاطر مقام بلند علمی، تقوا و بصیرت بینظیرش مورد اعتماد و تکریم ویژه ائمه اطهار قرار داشت. شناخت جایگاه علمی او منوط به بررسی دقیق استادان و ائمه معاصر وی است.
نسب شریف و جایگاه علمی سیدالکریم
حضرت عبدالعظیم حسنی با چهار واسطه به امام حسن مجتبی (ع) میرسد. شجرهنامه دقیق ایشان عبارت است از: عبدالعظیم فرزند عبدالله، فرزند علی، فرزند حسن، فرزند زید، فرزند امام حسن مجتبی (ع). این تبار پاک باعث شده بود که ایشان از سادات اصیل و جلیلالقدر علوی به شمار روند.
برخلاف تصور عموم، ایشان تنها یک امامزاده از تبار علویان نبود؛ بلکه فقیهی دینشناس، مجتهد، صاحب کتاب و محدثی بسیار راستگو و مورد اعتماد کامل اهل بیت محسوب میشد. جایگاه وثاقت او به قدری والا است که بزرگان علم رجال شیعه نظیر نجاشی و شیخ صدوق، شخصیت علمی و مذهبی او را ستایش کرده و روایاتش را از معتبرترین احادیث کلامی و فقهی دانستهاند.
حضرت عبدالعظیم حسنی شاگرد کدام امامان بود؟
دوران زندگی پربرکت این محدث والامقام (حدود سالهای ۱۷۳ تا ۲۵۲ هجری قمری) با دوران امامت چهار پیشوای بزرگ شیعه یعنی امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری (علیهمالسلام) همزمان بوده است. اما رابطه شاگردی او با هر یک از این ائمه تفاوتهایی دارد:
- امام رضا (علیهالسلام): اگرچه حضرت عبدالعظیم در زمان حیات امام رضا (ع) به دنیا آمده و رشد کرده بود، اما به دلیل شرایط امنیتی و جوانی، روایت مستقیم و بدون واسطهای از امام هشتم در کتب رجالی ثبت نشده است، هرچند برخی معاصرت او را مایه برکت زندگیاش میدانند.
- امام جواد (علیهالسلام): بخش عمده دوران شکوفایی علمی و جوانی سیدالکریم در محضر امام جواد (ع) سپری شد. او رسماً در زمره اصحاب ایشان قرار گرفت و احادیث فقهی و اخلاقی فراوانی را به طور مستقیم از پیشوای نهم شیعیان روایت کرد.
- امام هادی (علیهالسلام): بیشترین پیوند علمی، کلامی و روایی حضرت عبدالعظیم با امام هادی (ع) بود. شیخ طوسی در کتاب رجال خود او را رسماً در زمره اصحاب و یاران نزدیک امام دهم ذکر میکند. او محرم اسرار و امین اعتقادی این امام بزرگوار بود.
- امام حسن عسکری (علیهالسلام): برخی از نسخههای خطی و قدیمی رجال شیخ طوسی نام او را در میان یاران امام حسن عسکری (ع) نیز آوردهاند؛ اما محققان و رجالیون بزرگی چون علامه شوشتری این امر را خطای نسخهبرداری میدانند؛ زیرا طبق قرائن متقن تاریخی، عبدالعظیم حسنی پیش از آغاز امامت امام یازدهم وفات یافته بود، گرچه همواره مورد احترام و تکریم ایشان قرار داشت.
رویداد تاریخساز «عرضه دین» بر امام زمان
یکی از درخشانترین و کلیدیترین صفحات زندگی این دانشمند برجسته، حضور در محضر امام هادی (ع) و انجام رفتاری ارزشمند به نام «عرضه دین» است. این واقعه نشاندهنده کمال معرفت و روحیه تسلیم پذیری او در برابر ولایت است.
حضرت عبدالعظیم در این دیدار صمیمانه و عقیدتی، تمام باورهای ذهنی، اصول توحید، نبوت، امامت یکایک ائمه تا امام هادی (ع) و همچنین احکام عملی و فرایض دینی خود را خدمت امام زمانش بازگو کرد تا از صحت و سقم آنها مطمئن شود و دینش را از انحرافات زمانه مصون دارد. امام هادی (ع) پس از شنیدن سخنان جامع او، عقایدش را کاملاً تایید کرده و با عبارتی منحصربهفرد فرمودند:
«یا أَبَا الْقَاسِمِ أَنْتَ وَلِیُّنَا حَقّاً...؛ ای ابوالقاسم، تو به حق از دوستان و یاران ما هستی؛ بر این عقیده استوار باش که خداوند تو را بر آن ثابتقدم بدارد.»
هجرت غریبانه به شهر ری و علل سیاسی آن
عصر خلفای عباسی به ویژه دوران حکومت متوکل عباسی، یکی از تاریکترین دورانها از نظر اختناق سیاسی و فشار بر علویان بود. دستگاه خلافت به شدت سادات و پیروان اهل بیت (ع) را در مدینه، بغداد و سامرا تحت تعقیب و مراقبت قرار میداد.
حضرت عبدالعظیم حسنی نیز به دلیل فعالیتهای روشنگرانه، نقل احادیث ناب و تشویق مردم به پیروی از ائمه، تحت تعقیب شدید ماموران عباسی قرار گرفت. ایشان برای حفظ جان خود و استمرار بخشیدن به رسالت علمی و حدیثیاش، به فرمان امام هادی (ع) یا بنا بر ضرورت زمانه، مدینه را ترک کرد و به صورت پنهانی دست به هجرت زد.
او با عبور از شهرهای مختلف، سرانجام به طور ناشناس وارد شهر ری شد که در آن زمان یکی از پایگاههای مهم فکری شیعه در ایران به شمار میرفت. ایشان در محله ساربانان و در خانه یکی از شیعیان مخلص در زیرزمین سکونت گزید. او روزها را به روزهداری و شبها را به عبادت سپری میکرد و تنها شیعیان انگشتشمار و امین به طور مخفیانه برای پرسیدن مسائل فقهی و شنیدن احادیث به محضرش میآمدند.
مراحل سفر و زیست مخفیانه در ری
ثواب زیارت شاه عبدالعظیم در کلام معصوم
ابنقولویه قمی در کتاب شریف و معتبر «کامل الزیارات» روایتی شگفتآور نقل میکند که نشاندهنده منزلت ملکوتی این محدث بزرگ است. بر اساس این روایت، یکی از اهالی ری پس از سفر زیارتی به کربلا، به محضر امام هادی (ع) در سامرا مشرف شد.
وقتی آن شخص گزارش سفر خود را داد، امام هادی (ع) فرمودند:
«أَمَا إِنَّکَ لَوْ زُرْتَ قَبْرَ عَبْدِ الْعَظِیمِ عِنْدَکُمْ لَکُنْتَ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ؛ بدان که اگر قبر عبدالعظیم را در شهر خودتان [ری] زیارت میکردی، مانند کسی بودی که حسین بن علی (ع) را در کربلا زیارت کرده است.»
علما و مفسران بزرگ شیعه معتقدند این تشبیه بینظیر و پاداش عظیم به چند دلیل صادر شده است: اول، کمال معنوی و تقوای فوقالعاده خود سیدالکریم؛ دوم، مجاهدت طولانی او در راه حفظ احادیث؛ و سوم، پاداش و تسهیلی برای شیعیان دلسوخته ایران که در آن دوران خفقان و ناامنی راهها، توانایی یا امنیت لازم برای سفر خطرناک به کربلا را نداشتند.
اطلاعات شناسنامهای و طول عمر معاصرین
جمعبندی جایگاه تاریخی سیدالکریم
خلاصه مطلب: حضرت عبدالعظیم حسنی فقیه و راوی جلیلالقدری است که به طور مستقیم علم دین را از محضر امام محمد جواد (ع) و امام علی النقی الهادی (ع) فراگرفت. هجرت او به ایران مایه برکت و استواری مذهب تشیع در فلات مرکزی شد و تکریم او برابر با زیارت سیدالشهدا خوانده شده است.
کدام کتب حدیثی قدیمی داستان عرضه دین حضرت عبدالعظیم را نقل کردهاند؟
این واقعه کلامی و تاریخی به صورت گسترده در کتاب «امالی» و «صفات الشیعه» شیخ صدوق به اسناد معتبر گزارش شده است.
چه آثار مکتوبی از حضرت عبدالعظیم حسنی در تاریخ ثبت شده است؟
علما و رجالیون نام دو کتاب ارزشمند به نامهای «خطب امیرالمؤمنین» و «کتاب الیوم و اللیله» را در زمره آثار قلمی و روایی ایشان ذکر کردهاند.
چرا هویت حضرت عبدالعظیم در زمان زندگی در ری پنهان بود؟
به دلیل وجود جاسوسان دستگاه عباسی و حاکمان عباسیِ شهر ری که علویان را به شدت سرکوب میکردند؛ هویت اصلی ایشان پس از وفات و از روی نوشتهای در جیب لباسشان آشکار شد.
نظرات