اولین کودکستان ایران در کدام شهر ساخته شد

نظام آموزش پیش‌دبستانی در ایران قدمتی طولانی دارد و تحولات بسیاری را پشت سر گذاشته است. برای درک بهتر اینکه چطور آموزش خردسالان از مکتب‌خانه‌های قدیمی به سمت مهدکودک‌های مدرن حرکت کرد، باید به بازخوانی تاریخچه طلایی فرهنگ و آموزش در اواخر دوره قاجار و اوایل دوران پهلوی بپردازیم.

تبریز؛ خاستگاه نخستین کودکستان رسمی ایران

بر اساس مستندات قطعی تاریخ آموزش و پرورش، اولین کودکستان نوین و بومی ایران برای عموم جامعه در شهر تبریز پایه‌گذاری شد. این رویداد بزرگ در اردیبهشت سال ۱۳۰۳ هجری خورشیدی رخ داد و تحولی بنیادین در نظام تربیتی کشور ایجاد کرد.

پیش از این تاریخ، ایده آموزش خردسالان همراه با بازی و سرگرمی در ایران کاملاً بیگانه بود و کودکان تا سن ۷ سالگی در خانه می‌ماندند یا به مکتب‌خانه‌های سنتی فرستاده می‌شدند تا به روش‌های قدیمی و خشک، حفظیات را بیاموزند.

بنیان‌گذار نخستین کودکستان ایران چه کسی بود؟

معمار اصلی این تحول بزرگ آموزشی، میرزا جبار عسگرزاده معروف به جبار باغچه‌بان بود. او که تجربیاتی در حوزه تدریس در ایروان و مرند داشت، با دغدغه نوسازی نظام آموزشی وارد تبریز شد و تصمیم گرفت فضایی پویا برای کودکان خردسال ایجاد کند.

در زمانه‌ای که جامعه سنتی با فرستادن کودکان به چنین مراکزی مخالفت می‌کرد و آن را یک بدعت فرنگی می‌دانست، دکتر ابوالقاسم فیوضات (رئیس وقت اداره فرهنگ آذربایجان) شجاعانه از جبار عسگرزاده حمایت کرد و مجوز رسمی تاسیس این مرکز را در محله صفی‌بازار (راسته کوچه) تبریز صادر نمود.

جبار عسگرزاده به دلیل عشق فراوان به خردسالان و با این ایده که «کودکان مانند گل‌های یک باغ هستند و مربی باید نقش باغبان را ایفا کند»، نام این مرکز را باغچه اطفال گذاشت. او به قدری به این آرمان وفادار بود که بعدها نام خانوادگی خود را رسماً به باغچه‌بان تغییر داد.

نوآوری‌ها و روش‌های آموزشی در باغچه اطفال

باغچه‌بان در باغچه اطفال تبریز، شیوه تدریس الفبا را بر اساس روان‌شناسی گشتالت (حرکت از کل به جزء) دگرگون کرد. او آموزش را از مفاهیم و کلمات کامل آغاز می‌کرد و سپس به ساختار حروف می‌رسید تا برای کودک ملموس باشد.

از آنجا که در آن دوران هیچ‌گونه کتاب، شعر، سرود یا ابزار آموزشی مخصوص خردسالان در ایران وجود نداشت، خود باغچه‌بان آستین بالا زد و به سرودن اشعار ریتمیک، ساختن ماسک حیوانات و طراحی بازی‌های هدفمند پرداخت.

او با نگارش نمایشنامه‌های کودکانه و ملموسی همچون «پیر و ترب» و «خانم خزوک»، تئاتر را به ابزار اصلی آموزش اخلاق، بهداشت و مهارت‌های اجتماعی به خردسالان تبدیل کرد تا یادگیری کاملاً به صورت حسی و عملی انجام شود.

مراحل توسعه آموزش پیش‌دبستانی در ایران

سیر تکاملی؛ از باغچه اطفال تبریز تا واژه کودکستان

پس از موفقیت درخشان الگوی تبریز، جریان آموزش پیش‌دبستانی به پایتخت و سایر ولایات سرایت کرد. باغچه‌بان در سال ۱۳۰۷ دومین مهدکودک خود را در تهران دایر کرد و بانوان دغدغه‌مند دیگری مانند برسابه هووسپیان نیز در سال ۱۳۰۹ نخستین مجوز رسمی پایتخت را برای «کودکستان ایران» دریافت کردند.

در سال ۱۳۱۲، وزارت معارف و اوقاف وقت سرانجام نخستین آیین‌نامه رسمی مربوط به تاسیس و اداره این مراکز را تصویب کرد تا این نهاد نوپا شکل قانونی و سراسری به خود بگیرد.

در نهایت در سال ۱۳۱۴ هجری خورشیدی، فرهنگستان اول ایران با الگوبرداری از مفهوم اصیل باغچه اطفال و واژه فرنگی Kindergarten، کلمه رسمی کودکستان را تصویب و جایگزین اصطلاحات قدیمی‌تر نمود.