بزرگترین زلزله ثبتشده در تاریخ جهان از نظر قدرت و بزرگی امواج لرزهای، در کشور شیلی رخ داده است که به زلزله والدیویا ۱۹۶۰ معروف است و بزرگی آن ۹.۵ ریشتر بود.
کره زمین در طول تاریخ خود شاهد تکانهای سهمگین و ویرانگر بیشماری بوده است، اما ثبت دقیق این رویدادها از زمانی میسر شد که دستگاههای لرزهنگار مدرن در ابتدای قرن بیستم میلادی پا به عرصه علم گذاشتند. از زمان آغاز ثبت ابزاری زلزلهها، دانشمندان توانستهاند میزان دقیق انرژی آزاد شده در اعماق زمین را اندازهگیری کنند. در میان تمام ابرزمینلرزههای ثبتشده، یک رویداد به خصوص از نظر ابعاد فنی و فیزیکی به عنوان غولآساترین تکان پوسته زمین شناخته میشود.
شناسنامه فنی غولآساترین زمینلرزه تاریخ
زلزله والدیویا که در تاریخ ۲۲ مه سال ۱۹۶۰ میلادی رخ داد، فراتر از یک تکان معمولی زمین بود و مقیاسهای لرزهشناسی را با چالش جدی مواجه کرد. در این بخش مشخصات فنی این کلانرویداد را بررسی میکنیم:
- بزرگی این کلانزمینلرزه در مقیاس بزرگی گشتاوری (Mw) دقیقاً ۹.۵ ثبت شده است که بالاترین رقم اندازهگیری شده توسط دستگاههای لرزهنگار در تاریخ بشر به شمار میرود.
- مدت زمان تکانهای اصلی زمین در این حادثه بین ۸ تا ۱۰ دقیقه به طول اندازید که از حیث استمرار لرزش نیز یک رکورد استثنایی و هولناک محسوب میشود.
- طول منطقه گسست لرزهای در این رویداد بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر در امتداد سواحل جنوبی شیلی امتداد یافت و عمق کانون آن حدود ۳۳ کیلومتر تخمین زده شد.
چرا شیلی؟ کالبدشکافی موتور زلزلهسازی جهان
موقعیت جغرافیایی و زمینساختی برخی از کشورهای جهان، آنها را مستعد پذیرش انرژیهای عظیم درونی زمین میکند. کشور شیلی در امتداد مرزهای غربی قاره آمریکای جنوبی نمونه بارز این پدیده تکتونیکی است:
کشور شیلی بر روی کمربند تکتونیکی نعلاسبی شکلی به نام «حلقه آتش اقیانوس آرام» قرار دارد که محل وقوع بیش از ۹۰ درصد زلزلههای بزرگ دنیاست. علت اصلی این لرزه مهیب، پدیده «فرورانش» است؛ جایی که صفحه اقیانوسی و چگالتر «نازکا» با سرعت به زیر صفحه قارهای «آمریکای جنوبی» رانده میشود.
اصطکاک شدید در مرز این دو صفحه باعث قفل شدن آنها و تجمع انرژی مگاترست (ابرجانبی) در طول قرنها میشود که رهاسازی ناگهانی آن، زلزلههای بالای ۹ ریشتر را خلق میکند. این انباشت مداوم انرژی بدان معناست که سواحل شیلی همواره پتانسیل فعال شدن گسلهای مگاترست را در خود حفظ میکنند.
پیامدهای فاجعهبار ثانویه: از سونامی قارهای تا بیداری آتشفشان
وقوع زلزلهای با این ابعاد، هرگز به تکانهای اولیه زمین محدود نمیشود، بلکه چرخهای از حوادث طبیعی زنجیرهای را در خشکی و دریاها فعال میکند:
حرکت ناگهانی بستر دریا امواج سونامی سهمگینی به ارتفاع ۲۵ متر ایجاد کرد که با سرعت باورنکردنی اقیانوس آرام را درنوردید و حتی در هاوایی، ژاپن و فیلیپین تلفات جانی سنگینی برجای گذاشت. این امر نشان داد که یک ابرزلزله در یک نیمکره میتواند خسارات جبرانناپذیری در نیمکره دیگر برجای بگذارد.
این زمینلرزه همچنین باعث تغییر شکلهای وسیع جغرافیایی شد؛ به طوری که مناطقی از سواحل شیلی تا چند متر نشست کردند و برای همیشه به زیر آب رفتند. دقیقاً دو روز پس از فاجعه اصلی، فشار تکتونیکی شدید ناشی از جابهجایی صفحات باعث تحریک و فوران آتشفشان «پویهوئه» در شیلی شد که تا هفتهها ستونی از دود و خاکستر را وارد جو زمین کرد.
رتبهبندی ۵ زلزله قدرتمند ثبتشده در تاریخ زمینشناسی
برای درک بهتر عظمت زلزله شیلی، بهتر است نگاهی به پنج ردیف از بزرگترین زلزلههای ثبت شده در تاریخ مدرن داشته باشیم که بر اساس دادههای دقیق سازمانهای زمینشناسی بینالمللی تایید شدهاند:
تفاوت علمی بزرگی زلزله (ریشتر) با شدت و تلفات آن
یکی از اشتباهات رایج در رسانهها و افکار عمومی، خلط مبحث میان میزان «انرژی زلزله» با «میزان تلفات جانی و خسارتهای» آن است. برای درک بهتر این موضوع باید به فاکتورهای لرزهشناسی زیر توجه کرد:
بسیاری از منابع خبری به اشتباه زلزلههای مرگبار را بزرگترین مینامند؛ در حالی که «بزرگی» نشاندهنده انرژی آزاد شده در کانون است و لزوماً با میزان تلفات جانی رابطه مستقیم ندارد. برای نمونه، زلزله ۱۵۵۶ شنشای چین با قدرت تخمینی ۸ ریشتر، به دلیل تراکم فوقالعاده جمعیت و کیفیت پایین سازهها با ۸۳۰ هزار کشته «مرگبارترین» زلزله تاریخ است، اما قدرت فیزیکی آن بسیار کمتر از زلزله شیلی بود.
همچنین دانشمندان برای زلزلههای بزرگتر از ۷ دیگر از مقیاس ریشتر استفاده نمیکنند، زیرا این مقیاس دچار اشباع میشود؛ مقیاس دقیق علمی برای این غولها «بزرگی گشتاوری» (Mw) است که محاسبات آن بر اساس گشتاور لرزهای و میزان جابهجایی دقیق گسل انجام میشود.
جمعبندی ابعاد حادثه
خلاصه مطلب: بزرگترین زلزله جهان با قدرت ۹.۵ ریشتر در سال ۱۹۶۰ در کشور شیلی رخ داد. دلیل اصلی وقوع این فاجعه، فرورانش صفحه نازکا به زیر قاره آمریکای جنوبی در منطقه حلقه آتش بود که علاوه بر ایجاد سونامی فرامتنطقهای در اقیانوس آرام، منجر به بیداری آتشفشانهای محلی و تغییرات دائمی در جغرافیای ساحلی شیلی گردید.
سوالات متداول
از نظر فیزیکی و زمینشناسی، وقوع زلزله ۱۰ ریشتری روی زمین تقریباً غیرممکن است. برای تولید چنین انرژی عظیمی، نیاز به گسلی پیوسته است که طول آن کل محیط کره زمین را دور بزند، در حالی که بزرگترین گسلهای فرورانش جهان مانند گسل ساحلی شیلی کشش فیزیکی کافی برای این حجم از شکستگی را ندارند.
بزرگترین زلزله باستانی تخمینزدهشده در ایران، مربوط به زلزله تاریخی اردبیل در سال ۸۹۳ میلادی (۲۸۰ هجری قمری) است که بزرگی آن توسط زمینشناسان حدود ۸.۷ ریشتر تخمین زده میشود و بر اساس اسناد تاریخی، خسارات و تلفات عظیمی برجای گذاشت. در دوران مدرن و ابزاری، زلزله سال ۱۳۵۷ طبس با بزرگی ۷.۸ ریشتر قدرتمندترین بوده است.
این کلانزمینلرزه به قدری قدرتمند بود که بر اساس محاسبات ژئوفیزیکی، توزیع جرم پوسته زمین را به طور جزئی تغییر داد. این جابهجایی توده سنگها باعث شد محور گردش زمین حدود چند سانتیمتر جابهجا شده و طول روزهای زمین به میزان ۱.۲ میکروثانیه کوتاهتر شود.
نظرات