مسئله بازگشت و تدفین سر مطهر سیدالشهدا (ع) پس از واقعه عاشورا، یکی از مباحث پرجایگاه و در عین حال مورد توجه در تاریخ اسلام و کتب روایی فریقین است. پس از آنکه لشکریان عمر بن سعد سر مبارک امام و یارانشان را برای کسب جایزه به کوفه و سپس شام منتقل کردند، سرنوشت این سرهای شریف با گزارشهای متعددی همراه شد که بازه زمانی و مکانهای متفاوتی را برای خاکسپاری نهایی نشان میدهد.
بر اساس دیدگاه مشهور و اجماعی علمای شیعه، سر مطهر امام حسین (ع) پس از دوران اسارت خاندان پیامبر در کوفه و شام، توسط امام سجاد (ع) به کربلا بازگردانده شد و در روز ۲۰ صفر (اربعین حسینی) یعنی دقیقاً ۴۰ روز بعد از شهادت، در کنار پیکر مطهرشان به خاک سپرده شد.
جریان امامیه و بسیاری از تاریخنگاران بر این حقیقت پافشاری میکنند که پیوند میان سر مبارک و پیکر مطهر در بیستم صفر سال ۶۱ هجری قمری رخ داده است، هرچند روایات دیگری نیز در منابع تاریخی یافت میشود که بازههای زمانی کوتاهتر یا بلندتری را بیان میکنند و سر مبارک را به مدفنهای دیگری منتسب میدانند.
روایت مشهور شیعه: الحاق سر مطهر به بدن در روز اربعین
اعتقاد کلامی و تاریخی شیعه بر این استوار است که طبق آموزههای دینی، پیکر یک امام معصوم باید توسط امام معصوم پس از او تجهیز و تدفین شود. از همین رو، بازگرداندن سر مطهر سیدالشهدا به کربلا بر عهده حضرت علی بن الحسین، امام سجاد (ع) بوده است.
- اکثریت قاطع علما و محدثان بزرگ شیعه مانند شیخ صدوق، سید بن طاووس، شیخ طوسی و علامه مجلسی بر این باورند که سر مبارک امام حسین (ع) پس از طی مسیر کوفه و شام، سرانجام به کربلا بازگردانده شد.
- از نظر کلامی و فقهی امامیه، معصوم باید بر پیکر معصوم دیگر نماز بخواند و او را تدفین کند؛ به همین دلیل، امام سجاد (ع) شخصاً سر مبارک پدر گرامیشان را به کربلا بازگرداندند.
- این واقعه در روز بیستم صفر سال ۶۱ هجری قمری، یعنی دقیقاً چهل روز پس از حادثه عاشورا رخ داد که در متون کهن تاریخی به روز «رادّ الرأس» یا همان بازگرداندن سر نیز شهرت دارد.
- دانشمندان برجستهای از اهل سنت مانند ابوریحان بیرونی در الآثار الباقیه، سبط بن جوزی و قرطبی نیز این قول را به عنوان مشهورترین و منطقیترین روایت تاریخی ثبت کردهاند.
عبارت «رادّ الرأس» در متون سدههای اولیه هجری به وضوح نشاندهنده جریانی است که در آن کاروان اسرا هنگام بازگشت از شام به مدینه، از مسیر کربلا عبور کرده و امانات شریف را در جایگاه اصلی خود قرار دادند.
روایات متناظر: دفن سر شریف در نجف اشرف چند روز پس از عاشورا
در کنار دیدگاه مشهور الحاق به بدن در اربعین، دسته دیگری از روایات معتبر در متون حدیثی شیعه به چشم میخورد که زمان تدفین را بسیار نزدیکتر به واقعه عاشورا (تنها چند روز پس از انتقال به عراق) و مکان آن را در جوار قبر حضرت علی (ع) در نجف اشرف میداند.
در کتابهای معتبر و طراز اول حدیثی شیعه نظیر الکافی شیخ کلینی و کاملالزیارات ابنقولویه، روایات صحیحی از امام صادق (ع) وجود دارد که مدفن سر را در نجف میداند.
وفق این روایات، لشکریان بنیامیه پس از انتقال سر به کوفه، قصد داشتند آن را مخفی کنند یا به مناطق دیگر ببرند که برخی از شیعیان یا مأموران آن را در کنار قبر حضرت علی (ع) پنهان و دفن کردند.
امروزه در کنار ضریح مطهر امیرالمؤمنین (ع)، مکانی به نام «مسجد الرأس» وجود دارد که محل زیارت سر مبارک سیدالشهدا بر اساس این دسته از روایات معتبر است.
علمای بزرگی چون شیخ حر عاملی برای جمع میان این روایات و قول اربعین فرمودهاند احتمال دارد سر مبارک ابتدا به صورت موقت در نجف دفن شده و بعدها به کربلا منتقل شده باشد.
سایر اقوال تاریخی در منابع عامه و اهل سنت
مورخان غیلامامیه و محدثان اهل سنت بر اساس گزارشهای دولتی و دربار اموی، مقاصد و زمانهای دیگری را برای خاکسپاری سر امام حسین (ع) ذکر کردهاند که فاصله زمانی آنها از چند هفته تا چند ماه پس از شهادت متغیر است:
- مدینه منوره و بقیع: برخی مورخان اهل سنت مانند ابنسعد در طبقات الکبری گزارش دادهاند که یزید سر مبارک را برای عمرو بن سعید، حاکم مدینه فرستاد و او آن را در قبرستان بقیع کنار مزار حضرت فاطمة الزهرا (س) دفن کرد.
- دمشق و کاخ اموی: نظریه دیگری دلالت بر ماندن سر در دمشق دارد؛ عدهای معتقدند سر شریف پس از نمایش در کاخ اموی، در همانجا (مقام رأس الحسین فعلی در مسجد جامع اموی) یا قبرستان بابالصغیر به خاک سپرده شد.
- عسقلان و قاهره: در سنت مذهبی مصر و خلفای فاطمی نیز اعتقاد بر این است که سر ابتدا در عسقلان فلسطین بود و در جریان جنگهای صلیبی به قاهره منتقل شد که امروزه بارگاه عظیمی به همین نام در مصر زیارتگاه مسلمانان است.
جواب پیشنهادی: هرچند مقامات و مزارات متعددی در جهان اسلام به نام سر مبارک سیدالشهدا (ع) وجود دارد، اما مبنای استوار عقیدتی و تاریخی متصل به اهل بیت (ع) بر بازگشت سر مطهر به کربلا در روز بیستم صفر (اربعین) و الحاق آن به پیکر پاک امام گواهی میدهد.
پرسشهای متداول کاربران
پیکر شریف امام حسین (ع) و سایر شهدای کربلا، در روز ۱۲ یا ۱۳ محرم (یعنی دو الی سه روز پس از عاشورا) توسط قبیله بنیاسد و با نظارت و هدایت اعجازگونه امام سجاد (ع) در کربلا به خاک سپرده شد.
مقامات موجود در شهرهایی مثل حلب، دمشق، رقه و قاهره لزوماً به معنای محل دفن نهایی نیستند؛ بلکه ایستگاههای عبوری کاروان اسرا، محل نگهداری موقت یا نقاطی هستند که خون مبارک امام در آنجا ریخته و بعدها به زیارتگاه و یادمان تبدیل شدهاند.
نظرات