این بیت از غزل شماره ۵ حافظ است و درباره نیکنامی، سرنوشت و نگاه جامعه به شاعر سخن میگوید. حافظ با لحنی طنزآمیز و معترض میگوید اگر از وضع من ایراد میگیری، باید با تقدیر و قضا طرف شوی.
پاسخ کوتاه
معنی بیت: ما را در راه و گروه نیکنامان راه ندادند و سرنوشت ما اینگونه رقم خورده است؛ اگر تو از این وضع راضی نیستی، پس برو تقدیر را عوض کن.
صورت درست بیت
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند
گر تو نمیپسندی تغییر کن قضا را
در بعضی نقلها به اشتباه «نیک نامان» یا «تغییر ده قضا را» نوشته میشود، اما صورت شناختهشده بیت در غزل حافظ «نیکنامی» و «تغییر کن قضا را» است.
معنی ساده بیت
حافظ میگوید من را در محله یا راه نیکنامی راه ندادند؛ یعنی از آغاز، سرنوشت من طوری بوده که در گروه آدمهای ظاهراً خوشنام و مورد پسند مردم قرار نگیرم. حالا اگر تو این را نمیپسندی و مرا سرزنش میکنی، به جای سرزنش من، تقدیر را تغییر بده.
در واقع شاعر میخواهد بگوید که همه چیز فقط با داوری مردم سنجیده نمیشود. چه بسا کسی در ظاهر نیکنام نباشد، اما راه عشق، صداقت یا حقیقت را انتخاب کرده باشد.
معنی واژهها
- کوی: محله، راه یا گذرگاه.
- نیکنامی: خوشنامی، داشتن نام خوب در میان مردم.
- گذر ندادند: اجازه عبور یا ورود ندادند.
- قضا: سرنوشت، تقدیر یا حکم الهی.
مفهوم کلی بیت
مفهوم بیت این است که انسان همیشه مطابق معیارهای ظاهری جامعه قضاوت میشود، اما حافظ این قضاوت را نمیپذیرد. او میگوید اگر قرار بوده من در مسیر نیکنامان رسمی و ظاهری نباشم، این سرنوشت من است؛ پس سرزنش کردن من فایدهای ندارد.
این بیت همچنین میتواند کنایهای به ریاکاری برخی «نیکنامان» باشد؛ کسانی که در ظاهر خوشناماند، اما ممکن است حقیقت و پاکی درونی نداشته باشند.
جمعبندی
پس معنی بیت این است: من را در راه خوشنامی ظاهری جای ندادند و تقدیر من چنین بوده است؛ اگر تو از این سرنوشت ناراضی هستی، باید قضا و قدر را عوض کنی.
نکته: لحن حافظ در این بیت هم گلایهآمیز است و هم طنز دارد؛ او سرزنش دیگران را به چالش میکشد و داوری ظاهری را کافی نمیداند.
نظرات