تنها اثر تاریخی استان زنجان که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، گنبد سلطانیه (آرامگاه سلطان محمد خدابنده یا اولجایتو) است.
استان زنجان یکی از مناطق تمدنی و کهن ایران زمین است که ابنیه تاریخی فراوانی را در دل خود جای داده است. با این حال، شاهکار معماری دوره ایلخانی یعنی گنبد سلطانیه، به دلیل ویژگیهای منحصربهفرد مهندسی و هنری، جایگاهی کاملاً متمایز دارد و توانسته نام خود را به عنوان یگانه نماینده این استان در عرصه جهانی جاودانه کند.
نگین فیروزهای ایلخانی در دل زنجان
استان زنجان میزبان محوطهها و ابنیه تاریخی فراوانی است که در فهرست آثار ملی ایران قرار دارند، اما در این میان، تنها یک اثر توانسته است استانداردهای سختگیرانه سازمان یونسکو را برآورده کند و به ثبت جهانی برسد: گنبد باشکوه سلطانیه.
این شاهکار بیبدیل معماری در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵ میلادی) به عنوان هفتمین اثر ارزشمند ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت و نام زنجان را در نقشههای بینالمللی گردشگری پررنگتر کرد.
گنبد سلطانیه از نظر عظمت و ساختار مهندسی، پس از کلیسای جامع مریم مقدس (سانتا ماریا دلفیوره) در فلورانس ایتالیا و مسجد ایاصوفیه در استانبول ترکیه، به عنوان سومین گنبد بزرگ جهان و نخستین و بزرگترین سازه تمامآجری دنیا شناخته میشود.
یک ابهت جهانی: جالب است بدانید که گنبد سلطانیه با ارتفاعی نزدیک به ۴۸.۵ متر و قطر دهانه ۲۵.۵ متر، حدود ۷۰۰ سال است که پابرجا مانده و الهامبخش ساخت بناهای بزرگی در سراسر جهان بوده است.
تاریخچه و پشتوانه سیاسی دشت سلطانیه
پیدایش این بنا به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری قمری بازمیگردد؛ زمانی که دشت سرسبز سلطانیه ابتدا به عنوان شکارگاه و مقر ایلخانان مغول برگزیده شد و سپس به پایتخت رسمی آنها مبدل گشت.
سلطان محمد خدابنده (اولجایتو)، هشتمین پادشاه سلسله ایلخانی، پس از استقرار در پایتخت جدید، دستور ساخت یک مجموعه آرامگاهی با عظمت را صادر کرد که ساخت آن زیر نظر وزیر دانشمندش، خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی و معمار برجسته «سید علی شاه» نزدیک به ۹ سال (از سال ۷۰۳ تا ۷۱۲ قمری) به طول انجامید.
بر اساس روایات متقن تاریخی، الجایتو ابتدا قصد داشت پیکر مطهر امام علی (ع) و امام حسین (ع) را از نجف و کربلا به این محل منتقل کند تا قطب مذهبی جدیدی در پایتخت خود بسازد، اما با مخالفت جدی علما روبهرو شد و در نهایت با آوردن خاک کربلا، بخش تربتخانه را دایر نمود و بنا به آرامگاه ابدی خودش تبدیل گشت.
رازهای معماری؛ اولین گنبد دوپوسته جهان
گنبد سلطانیه را نقطه عطف و مرز جدایی معماری سنگین سلجوقی و تولد «سبک آذری» میدانند که تمرکز آن بر فضاهای وسیع، ارتفاع زیاد و عظمتگرایی است. این بنا شاهکاری از محاسبات هندسی دقیق است که در سه طبقه و با هشت مناره در زوایای مختلف بنا شده است.
نکته مهم: پلان اصلی این بنای عظیم به صورت یک هشتضلعی دقیق طراحی شده است؛ این ساختار هندسی علاوه بر ایجاد تقارن بصری بیپایان، بهترین فرم برای انتقال بار سنگین گنبد به شالوده و جرزهای اصلی و مقاومت در برابر زلزلههای شدید منطقه است.
بزرگترین نوآوری ساختاری این بنا، تکنیک گنبد دوپوسته (دوجداره) موازی است؛ دو لایه آجری پیوسته با ضخامت ۱۶۰ سانتیمتر که فضایی خالی به عرض ۶۰ سانتیمتر میان آنها قرار دارد تا علاوه بر سبکسازی وزن ۲۰۰ تنی گنبد، به عنوان ضربهگیر در برابر تکانههای زمین عمل کند؛ روشی نوآورانه که بعدها الگوبرداری از آن در معماری اروپا و بناهایی چون تاجمحل هند نیز تکرار شد.
کالبدشناسی بنا؛ از سردابه اسرارآمیز تا غرفههای مشرف به دشت
سازه کلی گنبد سلطانیه در سه طبقه مجزا طراحی شده است که هر کدام کاربری و ویژگیهای بصری خاص خود را دارند. فضاهای داخلی معماری این شاهکار را میتوان به سه بخش کلیدی و ساختاری تقسیم کرد:
-
۱
فضای زیرین و سردابه: در ضلع جنوبی بنا قرار دارد و محل تدفین پادشاه و بزرگان ایلخانی بوده که ورودی آن بسیار کمارتفاع ساخته شده تا بازدیدکنندگان به نشانه احترام خمیده وارد شوند.
-
۲
تربتخانه و گنبدخانه: طبقه همکف شامل فضای اصلی گنبدخانه و تربتخانه است که با خاک کربلا متبرک شده و دیوارهای آن با آیات قرآن آراسته شدهاند.
-
۳
غرفهها و ایوانهای بیرونی: طبقه دوم شامل غرفههای داخلی مشرف به مرکز است و طبقه سوم، ایوانهای بیرونی هشتگانه را شامل میشود که چشماندازی بینظیر به دشت سلطانیه دارند.
آرایهها و تزیینات؛ دو دوره هنرنمایی بر دیوارههای آجری
بررسی هنری دیوارهای گنبد سلطانیه نشان میدهد که تزیینات این بنا در دو دوره مجزا اجرا شده است؛ در دوره اول، تمرکز بر آجرکاری متناوب و کاشیکاریهای معرق فیروزهای و لاجوردی با نام الجایتو بود.
در دوره دوم (احتمالاً به دلیل تغییر مذهب سلطان به تشیع)، لایه بزرگی از گچ روی تزیینات قبلی را پوشاند و هنرمندان گچبریهای لایهچینی اسلیمی، ختاییهای بسیار ظریف و خطوط جلی ثلث و کوفی را مزین به نامهای مذهبی و آیات قرآنی بر پیکر بنا خلق کردند.
یکی دیگر از شگفتیهای هنری این بنا، تزیینات چوبی ساخته شده از چوب درخت ساج (وارد شده از هند و لبنان) است که به دستور سلطان، بدون استفاده از حتی یک میخ و تنها با تکنیک کام و زبانه به هم متصل شدهاند و برای ماندگاری، پیش از ساخت در آبنمک فرآوری شده بودند.
جمعبندی ابهت تاریخی سلطانیه
جواب پیشنهادی: گنبد سلطانیه نه تنها تنها اثر جهانی استان زنجان است، بلکه به عنوان نمادی از نبوغ مهندسی ایرانی-اسلامی، گواهی روشن بر شکوفایی معماری دشت سلطانیه در عهد ایلخانان است که تماشای آن تاریخ، هنر و مهندسی را یکجا عرضه میکند.
نظرات