پس از هجرت سرنوشتساز پیامبر اسلام (ص) از مکه به یثرب (مدینه)، نخستین اقدامی که ایشان برای تثبیت جامعه اسلامی و ایجاد یک پایگاه واحد انجام دادند، ساخت مسجدی بود که بتواند کانون دینی، سیاسی و اجتماعی مسلمانان باشد. این بنا که امروز با نام مسجد النبی شناخته میشود، در طول تاریخ همواره محور اصلی تحولات جهان اسلام بوده است.
داستان ساخت و تملک زمین مسجد النبی در مدینه
انتخاب مکان ساخت مسجد النبی یکی از نقاط عطف تاریخ صدر اسلام است که نشاندهنده احترام پیامبر (ص) به حقوق مالکیت خصوصی و اولویتبندیهای استراتژیک ایشان است.
-
۱انتخاب محل توسط ناقه: پس از ورود به یثرب، پیامبر (ص) برای انتخاب زمین مسجد، شتر خود را آزاد گذاشتند تا در هر کجا که اراده الهی است زانو بزند. شتر در زمینی که متعلق به دو کودک یتیم از انصار به نامهای سهل و سهیل بود، متوقف شد.
-
۲خرید زمین با احترام کامل: با وجود نیاز مبرم به زمین، پیامبر (ص) بدون تملک قهری، زمین را به قیمت ۱۰ دینار خریداری کردند. این اقدام ایشان درس بزرگی در رعایت حقالناس برای تمام مسلمانان بود.
-
۳مشارکت همگانی و روحیه کار: عملیات ساخت در سال اول هجری آغاز شد. نکته قابل توجه این بود که پیامبر (ص) خود شخصاً در کنار مهاجرین و انصار، دوشادوش آنها خشت و سنگ حمل میکردند تا روحیه برابری و فروتنی را در جامعه نهادینه کنند.
ویژگیهای معماری اولیه و مصالح بومی بنا
برخلاف بناهای امروزی که با تکیه بر معماری پیچیده ساخته شدهاند، مسجد اولیه مدینه اوج سادگی و کارایی بود. این بنا به خوبی با اقلیم گرم و خشک حجاز سازگار شده بود.
دیوارهای اصلی از خشت و گل ساخته شده بود. برای پی و زیربنا، از سنگهای تراشنخورده محلی استفاده شد تا استقامت بنا در برابر طوفانهای شنی منطقه تامین شود.
سقف مسجد اولیه که بخش کوچکی از آن را میپوشاند، بر روی تنه درختان خرمای موجود در همان زمین استوار شده بود. این ستونهای طبیعی بعدها به عنوان ستونهای تاریخی مسجد شهرت یافتند.
بیشتر فضای مسجد در سالهای نخست باز بود و تنها بخش شمالی (جهت سایبان) با شاخ و برگ نخل (جرید) پوشانده شد تا نمازگزاران را از آفتاب شدید محافظت کند.
مسجد النبی در عصر رسالت صرفاً یک عبادتگاه نبود. این مکان پارلمان جامعه اسلامی محسوب میشد. پیامبر (ص) از این مکان برای قضاوت میان مردم، برنامهریزی نظامی، پذیرش سفیران قبایل، و آموزش قرآن و احکام استفاده میکردند. در واقع، مسجد النبی دارالاماره و مرکز تمام فعالیتهای حکومتی دولت نوپای مدینه بود.
بخشهای مقدس و ستونهای تاریخی درون مسجد
امروزه در داخل مسجد النبی بخشهایی وجود دارد که یادآور تاریخ پرفراز و نشیب صدر اسلام است:
علاوه بر اینها، ستونهای مسجد النبی هر کدام راوی داستانی هستند. ستون حنانه که پیامبر (ص) هنگام ایراد خطبه به آن تکیه میدادند و پس از ساخت منبر، نالهاش از فراق پیامبر بلند شد، و ستون توبه که محل استغفار ابولبابه انصاری بود، از جمله نمادهای معنوی داخل این مکان مقدس هستند.
سوالات متداول
مسجد قبا در اولین ایستگاه ورود پیامبر به منطقه مدینه (روستای قبا در ۶ کیلومتری شهر) ساخته شد و نخستین مسجد تاریخ اسلام است، اما مسجد النبی در قلب شهر یثرب (مرکز شهر مدینه) بنا شد که بعدها مرکز اصلی حکومت اسلامی گردید.
صفه، سکویی در بخش شمالی مسجد بود که به عنوان نخستین خوابگاه و مرکز تامین نیازهای مسلمانان بیسرپناه، مهاجران فقیر و اصحاب علم که به «اصحاب صفه» مشهور شدند، استفاده میشد.
در سال دوم هجری و پس از نزول آیه تغییر قبله، جهت نماز از بیتالمقدس به سمت مکه تغییر یافت. این واقعه باعث شد در ورودی شمالی مسجد که قبلاً قبله محسوب میشد تغییر کاربری دهد و ساختار داخلی مسجد برای جهتگیری جدید به سمت جنوب بازطراحی شود.
نظرات