علوم زمین
به شن و ماسه و گلولایی که رودها همراه خود میبرند چه میگویند؟
رودها فقط آب جابهجا نمیکنند. آنها ذرههای سنگ، خاک، شن، ماسه و گلولای را هم از مسیر خود میکَنند و با جریان آب به جاهای دیگر میبرند.
پاسخ کوتاه
به شن، ماسه و گلولایی که رودها همراه خود حمل میکنند، رسوبات رودخانهای میگویند.
اگر همین مواد در جایی تهنشین و بر جای گذاشته شوند، به آنها آبرفت هم گفته میشود.
رسوب یعنی چه؟
رسوب به ذرههایی گفته میشود که از خرد شدن سنگها، فرسایش خاک و جابهجایی مواد طبیعی به وجود میآیند. رودخانه این ذرهها را با خود حمل میکند. بعضی از آنها درشتترند، مانند شن و ماسه؛ بعضی هم ریزترند، مانند گل، لای و سیلت.
برای جواب درسی، اگر سؤال میگوید «رودها همراه خود میبرند»، واژه مناسبتر «رسوبات» است. اگر سؤال میگوید «رودها بر جای میگذارند»، معمولاً جواب «آبرفت» است.
رودها چگونه رسوبات را حمل میکنند؟
جریان آب به ذرههای خاک و سنگ نیرو وارد میکند. اگر سرعت رود زیاد باشد، میتواند ذرههای درشتتری مثل شن و ریگ را حرکت دهد. وقتی سرعت رود کم میشود، توان حمل آن کمتر میشود و ذرهها یکییکی تهنشین میشوند.
انواع رسوبات رودخانهای
شن و ریگ
ذرههای درشتتر هستند و معمولاً در بخشهایی از رود که جریان قویتر است، روی بستر رود غلت میخورند یا جابهجا میشوند.
ماسه
از شن ریزتر است و رود میتواند آن را در مسیر طولانیتری حمل کند. ماسه در کنار رودها و ساحلها زیاد دیده میشود.
گل و لای
ذرههای بسیار ریز خاک هستند که ممکن است آب رود را کدر کنند و تا مسافت زیادی همراه جریان بمانند.
سیلت و رس
از ریزترین ذرههای رسوبیاند و معمولاً وقتی آب آرام شود، در کف رود، دریاچه یا دشت سیلابی تهنشین میشوند.
آبرفت چیست و چه فرقی با رسوب دارد؟
رسوب نام کلی مواد جابهجا شده یا تهنشین شده است. اما آبرفت معمولاً به رسوباتی گفته میشود که آب روان، بهخصوص رودخانه، آنها را جابهجا کرده و در جایی بر جای گذاشته است. دشتهای کنار رودخانه و دهانه رودها معمولاً از آبرفتهای فراوان تشکیل میشوند.
به زبان ساده، وقتی مواد هنوز همراه آب حرکت میکنند، میتوانیم بگوییم رود در حال حمل رسوبات است. وقتی همان مواد در جایی جمع و تهنشین شدند، میگوییم آبرفت ایجاد شده است.
رسوبات رودخانهای کجا تهنشین میشوند؟
- در پیچهای رود، جایی که سرعت آب کمتر میشود
- در بستر رودخانه و کنار کنارهها
- در دشتهای سیلابی هنگام طغیان رود
- در دهانه رود، هنگام ورود رودخانه به دریا یا دریاچه
- در پشت سدها، چون جریان آب کندتر میشود
چرا رسوبات مهم هستند؟
رسوبات رودخانهای در شکل دادن به زمین نقش زیادی دارند. آنها میتوانند دشتهای حاصلخیز بسازند، دلتا ایجاد کنند و مواد معدنی را از جایی به جای دیگر ببرند. خاکهای آبرفتی کنار رودها معمولاً برای کشاورزی مناسباند، چون از ذرههای ریز و مواد گوناگون تشکیل شدهاند.
البته رسوبات همیشه مفید نیستند. اگر مقدار رسوب خیلی زیاد شود، ممکن است مسیر رود کمعمق شود، پشت سدها پر شود یا آب گلآلود گردد. به همین دلیل در مدیریت رودخانهها، مقدار رسوب اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی
به شن، ماسه و گلولایی که رودها همراه خود میبرند، رسوبات رودخانهای گفته میشود. وقتی این مواد در مسیر رود یا در دهانه آن تهنشین شوند، میتوان آنها را آبرفت نامید. رسوبات نتیجه فرسایش هستند و با جریان آب حمل میشوند.
پاسخ کوتاه برای دفتر علوم: «به شن و ماسه و گلولایی که رودها همراه خود میبرند، رسوبات رودخانهای میگویند.»
نظرات