ایران از طریق پهنه آبی خلیج فارس با کشورهای امارات متحده عربی، قطر، عربستان سعودی، کویت، بحرین و عراق همسایه دریایی است و مرز مشخص یا خط منصف فلات قاره دارد.
جغرافیای سیاسی و کشورهای حاشیه خلیج فارس
خلیج فارس به عنوان سومین خلیج بزرگ جهان، یکی از استراتژیکترین و کلیدیترین پهنههای آبی دنیا به شمار میرود. جمهوری اسلامی ایران با داشتن طولانیترین کرانه ساحلی در شمال این حوضه آبی، موقعیت منحصربهفردی در مدیریت جغرافیای سیاسی منطقه دارد. این آبراهه حیاتی دریچه ارتباطی ایران با همسایگان جنوبی است و بر اساس اصول جغرافیای سیاسی، ایران با ۶ کشور عربی حاشیه خلیج فارس همسایگی مستقیم دریایی دارد.
علاوه بر این، کشور عمان نیز اگرچه سواحل اصلی و پایتخت آن در کرانههای دریای عمان قرار گرفته است، اما به دلیل مالکیت بر شبهجزیره استراتژیک مسندم در بخش جنوبی تنگه هرمز، عملاً به عنوان همسایه دریایی ایران در مدخل ورودی خلیج فارس شناخته میشود. در کتابهای درسی و اسناد رسمی آموزش و پرورش کشور، از جمله کتاب مطالعات اجتماعی ششم ابتدایی، همسایگان حاشیه اصلی پهنه آبی جنوب ایران به همین ترتیب معرفی شدهاند تا دانشآموزان با مرزهای آبی کشور آشنا شوند.
تعیین حدود فلات قاره و معاهدات مرزی با کشورهای عربی
به دلیل عرض کم خلیج فارس که در وسیعترین بخشها نیز کمتر از ۴۰۰ مایل دریایی است، امکان اعمال ۲۰۰ مایل کامل برای «منطقه انحصاری اقتصادی» براساس کنوانسیونهای بینالمللی وجود ندارد. از این رو، کشورهای این منطقه ناگزیر بودهاند مرزهای آبی و خطوط فلات قاره خود را بر اساس روشهای هندسی مانند خط منصف (Median Line) و از طریق معاهدات دوجانبه تعیین کنند.
مهمترین توافقنامههای مرزی ایران در خلیج فارس
نکته مهم: بخش بزرگی از معاهدات مرزی ایران در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی منعقد شدهاند و کماکان به عنوان اسناد معتبر حقوقی بینالمللی در روابط دوجانبه استناد میشوند.
مرزهای تحدیدنشده و چالشهای حقوقی در خلیج فارس
با وجود امضای معاهدات متعدد، هنوز برخی از بخشهای مرز آبی ایران در خلیج فارس به دلایل فنی و سیاسی نهایی نشده و به صورت تحدیدنشده باقی مانده است. این مناطق معمولاً به دلیل وجود منابع غنی هیدروکربنی (نفت و گاز) حساسیت بالایی دارند.
- مرز دریایی با کویت: به دلیل اختلاف نظر در خصوص میزان اثرگذاری جغرافیایی جزایر بوبیان و فیلکه بر خط منصف و همچنین تداخل با محدوده میدان گازی مشترک آرش (الدره)، فرمول مرزی نهایی هنوز به تصویب نرسیده است.
- تحدید حدود با عراق: وضعیت پایاب اروندرود و فلات قاره به دلیل شکل ویژه سواحل عراق (مقعر بودن) و تفاسیر متغیر از خط تالوگ در قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر همچنان دارای ابعاد پیچیده حقوقی است.
- مرز آبی با ابوظبی: مرز دریایی کامل با امارات متحده عربی به ویژه به دلیل ادعاهای سیاسی این کشور پیرامون جزایر سهگانه ایرانی (ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک) در بخش فلات قاره نهایی نشده است.
رژیم حقوقی مرزهای آبی ایران و قوانین بینالمللی
مبنای قانونی فعلی کشور برای تعریف دقیق حاکمیت در دریا، «قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس و دریای عمان» مصوب سال ۱۳۷۲ در مجلس شورای اسلامی است. بر اساس این قانون، قلمرو حاکمیتی و نظارتی کشور به بخشهای مختلفی تقسیم میشود.
ایران عرض دریای سرزمینی خود را ۱۲ مایل دریایی (هر مایل دریایی معادل ۱۸۵۲ متر) از خط مبدأ مستقیم تعیین کرده است. در این محدوده ۱۲ مایلی، کشور دارای حاکمیت کامل بر سطح آب، بستر دریا، زیربستر و فضای بالای آن است. اگرچه ایران سند نهایی کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS 1982) را امضا کرده اما به دلیل عدم تصویب نهایی آن در مجلس، در تنگه هرمز رژیم «عبور بیضرر» را برای شناورهای نظامی خارجی اعمال میکند که نیازمند هماهنگی و عدم آسیب به امنیت منطقه است.
اصطلاح کاربردی: خط مبدأ (Baseline) خطی است که امتداد آن در راستای سواحل، مبنای محاسبه عرض دریای سرزمینی، منطقه نظارت و فلات قاره قرار میگیرد.
آخرین وضعیت ژئوپلیتیک و مدیریت امنیتی در تنگه هرمز
تنگه هرمز به عنوان گلوگاه خلیج فارس، در باریکترین نقطه خود بین جزیره لارک ایران و جزیره قوین عمان حدود ۳۳.۶ کیلومتر (معادل ۲۱ مایل دریایی) عرض دارد. این عرض کم باعث همپوشانی دریای سرزمینی دو کشور ایران و عمان در این آبراهه کلیدی میشود.
به دلیل عمق بیشتر آب در سمت جنوبی تنگه، خطوط بینالمللی طرح تفکیک ترافیک کشتیها (TSS) که نفتکشهای عظیم از آن عبور میکنند، عمدتاً در بخش آبهای سرزمینی عمان قرار گرفته است. با این حال، جزایر استراتژیک و مسکونی ایران مانند قشم (بزرگترین جزیره خلیج فارس)، کیش، خارک، لارک و هرمز نقش کلیدی در پشتیبانی لجستیک، پدافند خطوط مواصلاتی و تعیین خطوط مبدأ مستقیم مرزهای آبی کشور ایفا میکنند و حاکمیت بر این پهنه را تثبیت مینمایند.
جمعبندی وضعیت مرزهای آبی جنوب
«نتیجه نهایی:» ایران از طریق خلیج فارس با ۶ کشور عربی همسایگی دریایی دارد که مرزهای مذکور در بخشهای مرکزی به واسطه خط منصف فلات قاره و معاهدات رسمی مشخص شدهاند، هرچند در بخشهای شمالی و غربی به دلیل میادین مشترک گاز و نفت، مذاکرات حقوقی کماکان ادامه دارد.
نظرات