بزرگترین و مهمترین جشن باستانی ایران پس از نوروز، جشن مهرگان نام دارد که در ستایش ایزد مهر (میترا) و به مناسبت اعتدال پاییزی و فصل برداشت محصولات برگزار میشود.
فرهنگ ایران باستان سرشار از آیینها و مناسبتهایی است که پیوند عمیقی با طبیعت، ستارهشناسی و اسطورههای حماسی دارند. در میان این رویدادها، دو آیین بر کل تقویم سایه انداخته بودند؛ اولی نوروز که سرآغاز بهار بود و دومی آیین شکوهمندی که با آغاز پاییز پیوند داشت و به عنوان همتای پاییزی نوروز شناخته میشد.
جایگاه تاریخی مهرگان؛ نوروز پاییزی ایران باستان
در تقویم و ساختار سیاسی ایران باستان، سال به دو فصل بزرگ تابستان هفتماهه و زمستان پنجماهه تقسیم میشد. در این ساختار طبیعی، نوروز آغازگر فصل گرما و کار بود و مهرگان سرآغاز فصل سرما و استراحت زمین به شمار میرفت. این دو رویداد در دوران هخامنشیان و ساسانیان به عنوان دو بال اصلی نظام اداری و حکومتی عمل میکردند.
شاهان باستان در این روزها بار عام میدادند، یعنی دربارهای خود را به روی عموم مردم میگشودند تا از نزدیک با خاستگاه جامعه در ارتباط باشند. در این مراسم، هدایای فرمانداران ولایات مختلف سراسر امپراتوری تقدیم پادشاه میشد. عظمت این آیین از نظر ساختار حکومتی، مذهبی و محاسبات نجومی چنان برجسته بود که در بسیاری از متون دایرهالمعارفی تاریخی، از آن با عنوان «نوروز کوچکتر» یاد شده است.
نکته مهم: بر اساس کتاب «آثار الباقیه» نوشته ابوریحان بیرونی، ایرانیان باستان مهرگان را روز آفرینش مشی و مشیانه (نخستین زوج بشری در اساطیر ایرانی) میدانستند و برای آن ارج مذهبی بسیار بالایی قائل بودند.
ریشههای اسطورهای و حماسی؛ پیروزی کاوه و فریدون بر ضحاک
علاوه بر ابعاد تقویمی، این مناسبت ریشه در اعماق داستانهای پهلوانی و حماسی ملت ایران دارد. بر اساس روایات حماسی و تصریح شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، این روز یادآور یک تحول بزرگ سیاسی و اجتماعی در تاریخ اساطیری است.
قیام کاوه آهنگر: آغاز جنبش مردمی به رهبری کاوه علیه ضحاک ماردوش که مظهر ستمگری و بیداد در جهان بود.
پیروزی فریدون: به بند کشیده شدن ضحاک در اعماق غار کوه دماوند توسط فریدون پاکنهاد و نجات مردم از ظلم.
تاجگذاری و دادگری: نهادن کلاه کیانی بر سر فریدون در همین روز و آغاز دوران جدیدی از نوسازی جهان و ترویج راستکرداری.
فردوسی بزرگ در شاهنامه خود آغاز این آیین را به صراحت به پادشاهی فریدون نسبت داده و آن را نمادی از فروپاشی ستم و پیروزی عدالت میداند. مردمان باستان این روز را به شکرانه رهایی از اسارت هزارساله ضحاک گرامی داشتند و آن را به یک سنت ماندگار تبدیل کردند.
آداب و رسوم سنتی و چیدمان خوان مهرگانی
مناسک اجرایی این آیین جلوهای از رنگها، عطرها و نمادهای طبیعی پاییز است. رنگ نمادین این روز ارغوانی، سرخ و بنفش بود. مردمان لباسهایی به این رنگها میپوشیدند و فضای خانهها را دگرگون میکردند.محور اصلی این آیین، سفره یا «خوان مهرگانی» بود که بر اساس باورهای کهن چیده میشد:
- سفره ارغوانی: گستردن پارچهای حریر یا نخی به رنگ ارغوانی بر گرد یک آینه بزرگ.
- میوههای سرخ پاییزی: چیدمان میوههایی مانند انار، سیب سرخ، انگور، خرمالو و به که نماد برکت و باروری زمین هستند.
- آجیل لورک: مخلوطی از هفت مغز و میوه خشکشده زرتشتی که به عنوان تبرک میان مهمانان پخش میشد.
- نان هفت غله: پختن نانی ویژه که از ترکیب آرد هفت غله مختلف (مانند گندم، جو، ارزن و برنج) تهیه میگردید.
- عطرافشانی فضای خانه: سوزاندن اسفند، کندر و چوب صندل به همراه گل همیشهبهار که نماد اختصاصی ایزد میترا است.
ثبت جهانی مهرگان در فهرست میراث ناملموس یونسکو
این آیین کهن پس از گذشت هزاران سال، سرانجام جایگاه بینالمللی خود را در جهان مدرن نیز تثبیت کرد. پرونده این آیین باستانی پس از چند دوره بررسی، اصلاح و تکمیل مستندات تاریخی، در نوزدهمین نشست کمیته بیندولتی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو در کشور پاراگوئه به ثبت جهانی رسید.
این عنصر ارزشمند به عنوان بیستوپنجمین میراث فرهنگی ناملموس ایران، در پروندهای مشترک و چندملیتی با کشور تاجیکستان مصوب شد. در بیانیه و اسناد رسمی یونسکو، این آیین به عنوان گفتمان بینالمللی شکرگزاری از نعمتهای زمین، تجدید پیمانهای اجتماعی، صلح و ترویج رابطه مسالمتآمیز انسان با محیط زیست معرفی شده است.
جمعبندی ابعاد آیین
خلاصه مبحث: این رویداد باستانی صرفاً یک جشن ساده تقویمی نیست؛ بلکه منظومهای از هویت ملی ایرانیان است که از یک سو با نجوم و تغییرات فصلی زمین پیوند دارد، از سوی دیگر با اسطورههای دادخواهی شاهنامه گره خورده و امروزه به عنوان میراثی جهانی مایه پیوند فرهنگی ملتهای منطقه است.
پرسشهای متداول کاربران
تاریخ دقیق برگزاری جشن مهرگان چه روزی است؟
در گاهشماری باستانی، این جشن در ۱۶ مهر (مهر روز از مهر ماه) برگزار میشد. اما به دلیل ۳۱ روزه شدن ۶ ماه نخست سال در تقویم خورشیدی کنونی، زمان اعتدال پاییزی و تطبیق این روز با ۱۰ مهرماه مصادف میشود و امروزه در این تاریخ گرامی داشته میشود.
چرا شب یلدا با وجود فراگیری کنونی، دومین جشن بزرگ باستانی محسوب نمیشود؟
شب یلدا یا شب چله یک آیین فصلی، خانوادگی و مردمی است که ساختار حکومتی و دیوانی نداشت؛ در حالی که مهرگان در کنار نوروز، واجد ابعاد ساختاری، تقویمی، رسمی و سیاسی در دوران باستان بود و پادشاهان رسماً در آن آیینهای اداری کشور را اجرا میکردند.
تفاوت کارکرد اصلی این آیین با نوروز در چه بود؟
نوروز جشن نو شدن طبیعت، آغاز بهار و فصل کاشت و تلاش اقتصادی است؛ در حالی که این آیین پاییزی، جشن پایان فصل کار، شکرگزاری برای برداشت محصولات کشاورزی و آغاز ذخیرهسازی آذوقه برای فصل سرما بوده است.
نظرات