بزرگترین و متراکمترین ناحیه جنگلی ایران، جنگلهای هیرکانی در شمال ایران نام دارد که بهصورت نوار باریکی به طول ۸۰۰ کیلومتر در دامنههای شمالی رشتهکوه البرز و حاشیه جنوبی دریای خزر قرار گرفته است.
ایران سرزمینی با اقلیمهای متنوع است که در میان پهنههای کویری و کوهستانی آن، لکههای سبز و انبوهی از جنگلهای باستانی خودنمایی میکنند. شناخت دقیق این منابع طبیعی به ما کمک میکند تا ارزش این سرمایههای ملی و جهانی را بهتر درک کنیم. در ادامه این مطلب، ابعاد مختلف این ریه سبز خزر را از زاویههای گوناگون مورد واکاوی قرار میدهیم.
شناسنامه و موقعیت جغرافیایی؛ بزرگترین جنگل ایران کجاست؟
جنگلهای باستانی هیرکانی که در زبان عامه به جنگلهای شمال شناخته میشوند، وسیعترین پهنه جنگلی متراکم و یکپارچه کشور را تشکیل میدهند. این نوار سبز تفاوتهای ساختاری عمیقی با سایر مناطق جنگلی فلات ایران دارد.
- این باریکه سبز و انبوه، مساحتی در حدود ۲ میلیون هکتار را تحت پوشش قرار داده و گستره آن از منطقه حیران در استان اردبیل آغاز میشود.
- این نوار جنگلی پس از عبور از سراسر استانهای گیلان و مازندران، در نهایت به حوالی پارک ملی گلستان و منطقه گلیداغ در استان گلستان ختم میشود.
- اگرچه از نظر مساحت اسمی اراضیِ دارای درختان پراکنده، نوار بلوط زاگرس در غرب کشور وسعت روی کاغذ بیشتری دارد، اما از نظر حجم چوب، تراکم درختان سر به فلک کشیده و پوشش گیاهی متراکم، هیرکانی بدون رقیب بزرگترین جنگل واحد ایران است.
سفر در ماشین زمان زمین؛ قدمت شگفتانگیز و ثبت در یونسکو
یکی از دلایل شهرت جهانی بزرگترین جنگل ایران، قدمت باورنکردنی زیستبوم آن است که نگاه دانشمندان و گیاهشناسان سراسر جهان را به خود معطوف کرده است.
قدمت زمینشناسی جنگلهای هیرکانی به دوران سوم زمینشناسی (دوره پالئوژن) یعنی حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش و همدوره با عصر دایناسورها بازمیگردد. در دوره چهارم زمینشناسی که عصر یخبندان شدید بیشتر جنگلهای معتدل پهنبرگ دنیا در اروپا و آمریکای شمالی را به کام نابودی کشاند، این منطقه به دلیل قرارگیری میان دامنههای پناهگاهی البرز و رطوبت دریای خزر از یخزدگی مصون ماند.
نکته مهم: به دلیل همین بقای باستانی، دانشمندان علوم طبیعی به این پهنه لقب «موزه زنده» یا «کتابخانه سبز تکامل زمین» را دادهاند؛ چرا که مادر اصلی بسیاری از جنگلهای امروزی اروپا محسوب میشود.
این ارزش منحصربهفرد فرآیندهای زیستشناختی سبب شد تا در ۱۴ تیر ۱۳۹۸ (۲۰۱۹ میلادی)، این شاهکار طبیعی به عنوان دومین میراث طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت بینالمللی برسد و حفاظت از آن جنبه بینالمللی پیدا کند.
شاهکارهای طبیعتگردی؛ مهمترین جاذبههای گردشگری هیرکانی
وسعت پهناور این جنگل باعث شده است که در هر بخش از استانهای شمالی، جلوهای خاص و منحصربهفرد از طبیعت رونمایی شود. در جدول زیر شاهکارهای گردشگری این حوزه معرفی شدهاند:
ریههای لرزان شمال؛ آخرین وضعیت حفاظتی و چالشهای زیستمحیطی
با وجود اهمیت بیبدیل این زیستبوم، دخالتهای انسانی و تغییرات کلان اقلیمی چالشهای جدی برای پایداری این جنگلها ایجاد کرده است که نیاز به بررسی دقیق دارد.
طرح تنفس ۱۰ ساله جنگلهای هیرکانی که با هدف توقف بهرهبرداری تجاری تصویب شده بود، اکنون در مراحل پایانی خود قرار دارد و ارزیابیهای ماهوارهای سازمان محیط زیست بر روی آن جریان دارد. یکی از چالشهای حقوقی اخیر، بندهای مربوط به اجازه برداشت درختان شکسته و افتاده در برنامههای توسعه است که فعالان محیط زیست را نگران بازگشت قاچاق چوب کرده است.
تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای پیاپی و بارشهای ناگهانی بهاره باعث رشد پوشش گیاهی کف جنگل شده که با گرم شدن هوا در تابستان، ریسک آتشسوزیهای مهیب سطحی را به شدت بالا میبرد. هجوم آفات غیربومی نظیر بیماری قارچی بلایت شمشاد و شبپره شمشاد، در کنار تکهتکه شدن زیستگاهها به دلیل ویلاسازی غیرمجاز و جادهسازی، متاسفانه قلمرو گونههای اندمیک را به شدت تهدید میکند.
جمعبندی و نتیجهگیری
جواب پیشنهادی: جنگلهای هیرکانی به عنوان بزرگترین جنگل متراکم ایران، نه تنها یک جاذبه توریستی متمایز در شمال کشور، بلکه یک فسیل زنده و میراث جهانی ثبت شده در یونسکو است که حفاظت از ساختار زیستی آن وظیفهای ملی و بینالمللی به شمار میرود.
نظرات