قسمت مایع خون پلاسما نام دارد و رنگ آن در حالت طبیعی زرد روشن، شفاف یا کهربایی کمرنگ است.
خون انسان مایعی حیاتی و شگفتانگیز است که وظیفه انتقال اکسیژن، مواد مغذی و پیامهای شیمیایی را به تمام سلولهای بدن بر عهده دارد. پلاسما به عنوان بستر اصلی این سیستم حمل و نقل، نقش کلیدی در سلامت و بقای ما ایفا میکند. در ادامه این مقاله، ساختار، ترکیبات و دلایل علمی رنگ خاص این مایع زیستی را به طور دقیق بررسی میکنیم.
پلاسما چیست و چه سهمی از خون را تشکیل میدهد؟
خون انسان یک بافت پیوندی تخصصی است که از دو بخش ساختاری اصلی یعنی سلولهای معلق و بخش مایع غیرسلولی تشکیل شده است. پلاسما در واقع همان ماتریکس خارج سلولی خون است که سلولها درون آن شناور هستند.
- بخش سلولی خون: شامل گلبولهای قرمز (مسئول حمل اکسیژن)، گلبولهای سفید (سربازان سیستم ایمنی) و پلاکتها (عوامل اولیه انعقاد خون) است. این بخش در مجموع حدود ۴۵ درصد از حجم کل خون را به خود اختصاص میدهد.
- بخش مایع خون: این بخش پلاسما یا خوناب نام دارد و حدود ۵۵ درصد از حجم کل خون بدن را تشکیل میدهد. به عبارتی بیشتر از نیمی از حجم خون درون رگهای ما را همین مایع زرد رنگ روان تشکیل داده است.
ترکیب شیمیایی پلاسما؛ آب و مواد محلول
بر اساس رفرنسهای معتبر فیزیولوژی و زیستشناسی، پلاسما یک محلول بسیار پیچیده است. اگرچه پلاسما ماهیت مایع دارد، اما حاوی صدها ماده محلول گوناگون است که غلظت آنها برای حفظ هموستاز بدن به شدت کنترل میشود.
ترکیبات اصلی تشکیلدهنده پلاسما عبارتند از:
- آب (حدود ۹۰ تا ۹۲ درصد): حلال اصلی بدن است که به حفظ حجم خون، روانکنندگی جریان خون و تنظیم دمای بدن کمک میکند.
- پروتئینهای پلاسما (حدود ۷ تا ۸ درصد): این پروتئینها نقشهای ساختاری و عملکردی بسیار مهمی دارند؛ آلبومین که بیشترین سهم را دارد و فشار اسمزی خون را تنظیم میکند، گلوبولینها که در ایمنی و جابهجایی مواد نقش دارند و فیبرینوژن که فاکتور اصلی در لخته شدن خون است.
- مواد محلول دیگر (حدود ۱ تا ۲ درصد): این بخش کوچک اما حیاتی شامل الکترولیتها (مانند سدیم، پتاسیم، کلر و کلسیم)، مواد مغذی (گلوکز، آمینواسیدها و اسیدهای چرب)، هورمونها، ویتامینها، گازهای تنفسی محلول و مواد دفعی نیتروژندار (نظیر اوره و اسید اوریک) است.
چرا رنگ پلاسما زرد است؟
بسیاری از افراد تصور میکنند چون خون قرمز است، تمام اجزای آن نیز باید قرمز باشند. اما رنگ قرمز خون صرفاً به دلیل وجود هموگلوبین درون گلبولهای قرمز فراوان است. هنگامی که سلولها را از مایع خون جدا کنیم، پلاسما رنگ واقعی خود را نشان میدهد.
علت رنگ زرد شفاف یا کهربایی پلاسما وجود رنگدانههای بیولوژیکی در آن است:
نقش بیلیروبین: عامل اصلی این رنگ زرد، مادهای به نام بیلیروبین است. بیلیروبین حاصل تجزیه طبیعی و منظم گلبولهای قرمز پیر و فرسوده در کبد و طحال است. این رنگدانه پس از تولید وارد پلاسما میشود تا جهت دفع به کبد و صفرا فرستاده شود.
تاثیر رژیم غذایی: علاوه بر بیلیروبین، وجود ترکیبات دیگری مانند کاروتنوئیدها (که از طریق مصرف سبزیجات و مواد غذایی وارد بدن میشوند) و برخی چربیهای محلول نیز میتواند در شدت یا ضعف این طیف رنگی لیمویی و کاهی اثرگذار باشد.
تفاوت پلاسما و سرم خون چیست؟
در اصطلاحات پزشکی و آزمایشگاهی، پلاسما و سرم دو مفهوم کاملاً مجزا هستند که اغلب توسط عموم مردم اشتباه گرفته میشوند. برای درک بهتر این تفاوت، میتوان ویژگیهای هر کدام را به صورت مجزا بررسی کرد:
بخش مایع خونی است که با استفاده از ماده ضد انعقاد، جلوی لخته شدن آن گرفته شده است. این مایع حاوی تمام پروتئینها و فاکتورهای انعقادی به ویژه فیبرینوژن فعال است.
مایعی است که پس از لخته شدن کامل خون و جمع شدن شبکه فیبرینی، از لخته جدا شده و روی آن باقی میماند. به زبان ساده، سرم همان پلاسما است که پروتئین فیبرینوژن و عوامل انعقادی آن مصرف و حذف شدهاند.
علت تغییر رنگ پلاسما به زرد تیره، کدر یا شیری چیست؟
ظاهر و رنگ پلاسما میتواند آینهای از وضعیت سلامت و متابولیسم بدن باشد. در شرایط آزمایشگاهی، پزشکان و متخصصان با بررسی ظاهر پلاسما میتوانند به برخی اختلالات پی ببرند:
این حالت ناشی از بالا بودن شدید میزان چربی خون (به ویژه تریگلیسرید و کیلومیکرونها) است. این پدیده معمولاً پس از مصرف یک وعده غذایی بسیار چرب پیش از آزمایش، یا به دلیل بیماریهای ژنتیکی و اختلالات متابولیسم چربی رخ میدهد.
تیره شدن شدید رنگ زرد پلاسما نشاندهنده بالا رفتن بیش از حد غلظت بیلیروبین در خون است. این وضعیت میتواند ناشی از اختلالات عملکرد کبد، انسداد مجاری صفراوی یا تخریب زودرس و شدید گلبولهای قرمز (همولیز درونتنی) باشد که در بالین به صورت زردی یا یرقان مشاهده میشود.
اگر پلاسما شفاف اما رنگ زرد آن غلیظ و تیره باشد، معمولاً نشاندهنده کمآبی (دهیدراتاسیون) شدید بدن است. در این حالت حجم آب پلاسما کاهش یافته و مواد محلول درون آن متراکمتر شدهاند.
اگر پلاسما به رنگ صورتی یا قرمز درآید، نشاندهنده پاره شدن گلبولهای قرمز و آزاد شدن هموگلوبین به درون مایع پلاسما است. این اتفاق معمولاً به دلیل خطای تکنسین در زمان نمونهگیری، تکان دادن شدید لوله آزمایش یا استفاده از سوزن نامناسب رخ میدهد.
نکته مهم: برای اینکه چربیهای موجود در غذا ظاهر پلاسما را کدر نکنند و نتایج آزمایش دقیق باشد، رعایت ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی پیش از انجام بیشتر آزمایشهای خون ضروری است.
نحوه جداسازی پلاسما در آزمایشگاه تشخیص طبی
جداسازی پلاسما از سلولهای خون فرآیندی مکانیکی است که بر اساس اختلاف چگالی اجزای خون انجام میشود. مراحل این کار در آزمایشگاهها به شرح زیر است:
جمعبندی
بخش مایع خون پلاسما نام دارد که مایعی شفاف با رنگ زرد کهربایی روشن است. پلاسما بیش از نیمی از حجم خون (۵۵ درصد) را تشکیل میدهد و بخش عمده آن از آب و مابقی از پروتئینهای حیاتی و املاح ساختاری تشکیل شده است. هرگونه تغییر در رنگ طبیعی آن از زرد روشن به شیری، قرمز یا زرد تیره، نشاندهنده یک وضعیت خاص فیزیولوژیک یا بالینی در بدن یا خطای نمونهگیری است.
پرسشهای متداول
۱. اگر خون بدون ماده ضد انعقاد سانتریفیوژ شود چه مایعی به دست میآید؟
در این حالت خون درون لوله کاملاً لخته میشود. مایعی که پس از چرخش در بالای لوله آزمایش جمع میشود «سرم» نام دارد که فاقد فاکتورهای انعقادی مانند فیبرینوژن است.
۲. آیا رژیم غذایی میتواند رنگ پلاسما را به صورت موقت تغییر دهد؟
بله، مصرف زیاد مواد غذایی سرشار از بتاکاروتن (مثل هویج و کدو تنبل) میتواند رنگ زرد پلاسما را کمی پررنگتر کند. همچنین مصرف غذاهای بسیار پرچرب پیش از آزمایش، پلاسما را به شدت کدر و شیریرنگ میسازد.
۳. لایه بافیکوت (Buffy Coat) که بعد از سانتریفیوژ بین پلاسما و گلبولهای قرمز دیده میشود چیست؟
بافیکوت یک لایه بسیار نازک، متراکم و سفید رنگ است که پس از سانتریفیوژ، درست در مرز میان پلاسمای زرد رنگ و گلبولهای قرمز تهنشین شده قرار میگیرد. این لایه حاوی گلبولهای سفید و پلاکتهای خون است.
نظرات