بر اساس درس ۱۳ کتاب مطالعات اجتماعی پایه هفتم، دو مورد از مهم ترین عناصر تشکیل دهنده آب و هوا که نوع اقلیم یک منطقه را مشخص می کنند، دما و بارش هستند؛ البته در دانش جغرافیا عناصر دیگری مانند باد، رطوبت و فشار هوا نیز نقش کلیدی دارند.
در کتاب جغرافیای دوره اول متوسطه، شناخت این پدیده ها به ما کمک می کند تا درک بهتری از محیط پیرامون خود، نوع پوشش گیاهی، کشاورزی و حتی سبک معماری خانه ها در شهرهای مختلف ایران داشته باشیم. در ادامه این مطلب به بررسی کامل تفکیک مفاهیم، ابزارها و عوامل تاثیرگذار بر اقلیم می پردازیم.
تفاوت اساسی میان «هوا» و «آب و هوا» به زبان ساده
بسیاری از دانش آموزان در آزمون های مطالعات هفتم، مفهوم هوا را با آب و هوا اشتباه می گیرند. برای درک بهتر، این تفاوت ها را به شکل زیر دسته بندی می کنیم:
- هوا: نشان دهنده وضعیت آنی، کوتاه مدت و متغیر اتمسفر در یک بازه زمانی چند ساعته یا چند روزه است؛ مانند وقتی که می گوییم امروز هوا بارانی، آفتابی یا طوفانی است.
- آب و هوا (اقلیم): برآیند و میانگین وضعیت جوی یک منطقه در درازمدت (معمولاً در یک دوره ۳۰ ساله یا بیشتر) است و حالتی پایدار دارد؛ مثلاً می گوییم استان یزد آب و هوای گرم و خشک دارد.
- ثبت داده ها: ایستگاه های هواشناسی به طور روزانه داده های مربوط به جو را ثبت می کنند تا دانشمندان بتوانند از میانگین چند ده ساله آن ها، وضعیت اقلیمی یک شهر یا کشور را مشخص کنند.
نکته مهم: هوا ممکن است در طول یک روز چند بار تغییر کند (مثلا صبح آفتابی و عصر بارانی شود)، اما آب و هوای یک منطقه به سرعت تغییر نمی کند و برای دگرگونی آن به صدها سال زمان نیاز است.
بررسی تفصیلی عناصر اصلی آب و هوا و ابزار سنجش آن ها
جغرافیدانان با اندازه گیری مستمر عناصر اصلی، وضعیت جوی را ارزیابی می کنند. در این بخش، چهار عنصر کلیدی به همراه دستگاه های اندازه گیری آن ها معرفی شده اند:
میزان گرمی یا سردی هوا است که تحت تاثیر میزان و زاویه تابش خورشید قرار دارد. در ایستگاه ها به وسیله دماسنج و با واحد درجه سانتی گراد سنجیده می شود.
شکل های مختلف ریزش رطوبت از آسمان مانند باران، برف و تگرگ است. مقدار ریزش ها با دستگاه باران سنج و بر حسب واحد میلی متر محاسبه می گردد.
جریان جابجایی افقی هوا از مناطق پرفشار به کم فشار است. سرعت باد را با بادسنج و جهت حرکتش را با ابزار بادنما تشخیص می دهند.
مقدار بخار آب موجود در اتمسفر است که تاثیر مستقیمی روی تشکیل ابرها، میزان بارندگی های فصلی و ایجاد پدیده هوای شرجی دارد.
عوامل جغرافیایی که بر عناصر آب و هوا اثر می گذارند
علاوه بر خود عناصر، یک سری عوامل بیرونی وجود دارند که باعث می شوند میزان دما و بارش در نقاط مختلف دنیا یکسان نباشد. این عوامل در فصول مختلف سال تعادل اقلیمی را تغییر می دهند:
- ۱
ارتفاع از سطح زمین: با بالا رفتن از کوه ها هوا سردتر می شود؛ به طوری که در لایه تروپوسفر با هر ۱۰۰۰ متر افزایش ارتفاع، دما حدود ۶ درجه سانتی گراد افت می کند.
- ۲
دوری و نزدیکی به دریا: آب ها ظرفیت گرمایی بالایی دارند و دیرتر از خشکی ها گرم و سرد می شوند؛ به همین دلیل سواحل همیشه آب و هوای معتدل تری دارند.
- ۳
عرض جغرافیایی: مناطقی که به خط استوا نزدیک تر هستند به دلیل زاویه تابش مستقیم خورشید، دمای بالاتر و اقلیم گرم تری نسبت به قطب ها دارند.
تنوع نواحی آب و هوایی در ایران
تاثیر متقابل عناصر دما و بارش همراه با عوامل جغرافیایی مانند رشته کوه های البرز و زاگرس، سبب ایجاد چهار ناحیه اقلیمی متمایز در کشورمان ایران شده است:
ناحیه معتدل و مرطوب خزری: بارندگی فراوان در تمام طول سال و دمای معتدل از ویژگی های این بخش به دلیل نزدیکی به دریای خزر و سد کوه های البرز است.
ناحیه معتدل و کوهستانی: به دلیل وجود ارتفاعات بلند، این مناطق زمستان های بسیار سرد همراه با بارش برف سنگین و تابستان های معتدل و ملایم دارند.
ناحیه گرم و خشک: بخش های مرکزی ایران به دلیل دوری از دریاها و محصور شدن توسط رشته کوه ها، بارندگی بسیار کم و نوسان دمای شدید روز و شب دارند.
ناحیه گرم و شرجی: سواحل جنوبی کشور به دلیل تابش شدید خورشید و تبخیر شدید آب دریا، تابستان های بسیار گرم و رطوبت بالایی را تجربه می کنند.
جمع بندی درس ۱۳ مطالعات هفتم
جواب پیشنهادی خلاصه: اصلی ترین عناصر آب و هوا دما و بارش هستند که اطلاعات مربوط به آن ها به صورت روزانه در ایستگاه های هواشناسی ثبت می شود. تفاوت در این عناصر باعث ایجاد چهار اقلیم خزری، کوهستانی، گرم و خشک، و گرم و شرجی در ایران شده است.
سوالات متداول دانش آموزان (FAQ)
کدام بخش از اتمسفر زمین محل شکل گیری پدیده های آب و هوایی است؟
تمام پدیده های اقلیمی، تشکیل ابرها، بادها و بارندگی ها در پایین ترین لایه جو زمین یعنی لایه تروپوسفر (وردسپهر) که تا ارتفاع متوسط ۱۱ کیلومتری زمین ادامه دارد، رخ می دهند.
نمودارهای اقلیمی یا کلیم ووگراف چگونه ترسیم می شوند؟
این نمودارها ترکیبی هستند؛ به این صورت که میزان بارش های ماهانه به صورت ستون های عمودی و تغییرات دمای هوا در طول سال به صورت یک خط منحنی روی یک جدول مشخص می شود.
چرا خشکی های مرکز ایران نوسان دمای شدیدی دارند؟
به دلیل نبود رطوبت کافی در هوا و ظرفیت گرمایی پایین خاک، زمین در طول روز با تابش خورشید به سرعت داغ می شود و در شب انرژی گرمایی خود را زود از دست داده و کاملاً سرد می گردد.
نظرات