پاسخ رایج و دقیق برای ساز عاشیقهای آذربایجان در جدول، کلمه قوپوز (یا قپوز) است که بسته به طراح جدول در قالبهای ۴ حرفی یا ۵ حرفی آورده میشود؛ کلمه ساز نیز به عنوان پاسخ عمومی ۴ حرفی کاربرد دارد.
حل کردن جدول کلمات متقاطع همواره چالشهای شیرینی را به همراه دارد، به ویژه زمانی که سوالات به حوزه فرهنگ، هنر و موسیقی نواحی مختلف ایران مربوط میشوند. یکی از پرسشهای متداول طراحان جدول در بخش موسیقی سنتی، نام ساز اختصاصی رامشگران و خنیاگران آذربایجان است. برای پاسخ دادن به این سوال، باید با فرمهای مختلف نگارشی و معادلهای آن آشنا باشید.
راهنمای سریع پاسخ در بازیهای جدول کلمات
با توجه به تعداد خانههای خالی در جدول خود، میتوانید از گزینههای تفکیکشده زیر استفاده کنید تا به پاسخ صحیح دست یابید:
- پاسخ ۵ حرفی اصلی: کلمه قوپوز اصیلترین، علمیترین و رایجترین نام این ساز زهی-مضرابی در میان طراحان جدول است.
- پاسخ ۴ حرفی جایگزین: کلمه قپوز که رسمالخط دیگری از همین واژه بدون واو اول است، یا کلمه عامیانه ساز که مردم محلی به طور مستقیم به آن اطلاق میکنند.
- پاسخهای قدیمی و فرعی: کلمات ۴ حرفی چگور یا ۵ حرفی چوگور که در ادبیات کهن و منابع دوره قاجار به این ساز یا خانواده نزدیک به آن گفته میشد.
نکته مهم: در برخی جدولهای قدیمی یا سنتی، ممکن است طراحان از واژه «ساز عاشیق» مستقیماً به عنوان راهنما استفاده کنند که در آن صورت، منظور اصلی همان کلمه پنج حرفی قوپوز است.
آشنایی با ساز قوپوز و هنر عاشیقی
ساز قوپوز ابزار اصلی و محوری هنر خنیاگری و مقامی عاشیقهای آذربایجان است که ریشه در آیینهای باستانی و سنت اوزانهای کهن دارد. این ساز تنها یک وسیله برای نواختن موسیقی نیست، بلکه حامل قرنها تاریخ، فرهنگ و ادبیات شفاهی مردم آذربایجان و مناطق ترکزبان است.
عاشیق در فرهنگ آذری تنها یک نوازنده ساده نیست؛ بلکه او همزمان شاعر، خواننده، حماسهسرا و راوی داستانهای فولکلور و عرفانی منطقه محسوب میشود. ساز قوپوز پیوند عمیقی با این ادبیات شفاهی دارد و به همراه آواز پرصلابت عاشیق، قالبی بینظیر برای روایت منظومههای حماسی بزرگ مانند ددهقورقود و کوراوغلو ایجاد میکند. حضور این ساز در مجالس و جشنها، نمادی از اصالت و هویت فرهنگی است.
آناتومی و ساختار فیزیکی ساز
ساخت قوپوز نیاز به مهارت بالایی در نجاری و شناخت آکوستیک چوب دارد. اجزای این ساز نامهای بومی و اصطلاحات خاص خود را دارند که شناخت آنها برای علاقهمندان به موسیقی نواحی بسیار جذاب است:
اصطلاحات بومی اجزای ساز
کاسه طنینی ساز که به زبان محلی به آن چاناق میگویند، گلابیشکل است و اصالتاً از چوب درخت توت کاملاً خشک و عملآمده ساخته میشود تا بهترین طنین را ایجاد کند.
دسته ساز یا قول معمولاً از چوب سخت درخت گردو یا زردآلو تهیه میشود تا در برابر فشار مداوم سیمها تاب برندارد و خم نشود.
در اصطلاحات بومی سازگری، به دندههای کاسه قابیرقا، به صفحه جلویی ساز سینه، به خرک پایین داراق و به محل دقیق اتصال دسته به کاسه اصطلاحاً بئچه میگویند.
راز اعداد در ساختار سنتی قوپوز
شاید برایتان جالب باشد که ساختار این ساز با مفاهیم عددی و نشانهشناسیهای خاصی گره خورده است که اصالت الگوی باستانی آن را نشان میدهد:
در الگوی اصیل و باستانی قوپوز، عدد ۹ دارای تقدس و اهمیت نمادین بوده است؛ به طوری که سازهای قدیمی دارای ۹ سیم، ۹ پرده (دستان) و کاسهای متشکل از ۹ ترکه چوب متصل به هم بودند.
با تحول این ساز در دوران معاصر، تعداد سیمها در مدلهای مدرن به ۷ یا ۸ سیم فلزی تغییر یافته و تعداد پردهها (دستانها) روی دسته برای اجرای فواصل دقیقتر، به ۱۸ تا ۲۴ پرده متحرک افزایش پیدا کرده است.
از مجموع سیمهای ساز، معمولاً دسته پایین وظیفه اصلی اجرای نغمه و ملودی را بر عهده دارد و سایر سیمها به عنوان واخوان (پشتیبان ریتم و تنالیته کل قطعه) عمل میکنند.
روشها و الگوهای کوک ساز عاشیقی
موسیقی عاشیقی شامل دهها مقام مختلف است که هر کدام حس و حال متفاوتی را به شنونده منتقل میکنند. برای اجرای این مقامها، کوک ساز تغییر میکند:
- کوک شاهپرده (استاندارد): کوک پایه قوپوز بر اساس نت مأخذ لا تنظیم میشود که در حالت دستباز از پایین به بالا معمولاً به صورت رِ - دو - دو (Re - Do - Do) کوک میگردد و برای اکثر مقامهای عمومی مناسب است.
- کوک زارنجی: یکی از الگوهای خاص و حزنانگیز است که در آن سیم چهارم به جای نت دو، روی نت سُل تنظیم میشود و برای اجرای نغمههای عمیق و غمگین کاربرد دارد.
- کوک ماهور (کوراوغلو): برای اجرای مقامهای حماسی و شورانگیز نظیر داستان کوراوغلو که در گام ماهور ترکی هستند، سیم چهارم را روی نت فا تنظیم میکنند تا صدایی حماسیتر تولید شود.
سوالات متداول کاربران درباره ساز عاشیقها
آیا ساز چگور با قوپوز متفاوت است؟
در دایرةالمعارفهای موسیقی، چگور به عنوان نیای تاریخی یا همخانواده نزدیک قوپوز شناخته میشود. امروزه در مناطقی مانند همدان، مرکزی و ساوه هنوز اصطلاح چگور برای ساز عاشیقهای محلی رایج است، اما ساختار فیزیکی و فواصل پردهبندی آن با قوپوز مدرن آذربایجان تفاوتهای جزئی دارد.
چه سازهایی در اجراهای جمعی عاشیقها را همراهی میکنند؟
اگرچه موسیقی عاشیقی در اصل مبتنی بر تکنوازی قوپوز و آواز خود عاشیق است، اما در اجراهای گروهی، ارکستری و جشنهای شهری، سازهای بالابان (نرمهنای) و قاوال (دایره) به عنوان سازهای مکمل و ریتمبخش در کنار قوپوز نواخته میشوند.
کدام استاد برای اولین بار آموزش قوپوز را علمی و آکادمیک کرد؟
استاد چنگیز مهدیپور با تالیف کتابهای مرجع و ارزشمندی مانند «مکتب قوپوز» برای نخستین بار این ساز سنتی را که پیش از آن صرفاً به صورت سنتی و سینهبهسینه آموزش داده میشد، نتنویسی کرد و متد آموزشی آکادمیک برای آن پدید آورد.
«جواب پیشنهادی:» اگر در جدول کلمات متقاطع با سوال ساز عاشیق های آذربایجان مواجه شدید، نخستین و مطمئنترین گزینه کلمه ۵ حرفی قوپوز است. در صورت کم یا زیاد بودن خانهها، گزینههای قپوز (۴ حرفی) و ساز (۳ حرفی) گرهگشای جدول شما خواهند بود.
نظرات