هر سلول به طور کلی از ۳ قسمت اصلی شامل غشای پلاسمایی، سیتوپلاسم و هسته تشکیل شده است.
سلول کوچکترین واحد ساختاری و عملکردی در بدن موجودات زنده است که تمام فعالیتهای حیاتی درون آن جریان دارد. شناخت بخش های اصلی سلول به ما کمک میکند تا بفهمیم بدن انسان، گیاهان و جانوران چگونه کار میکند. اگرچه سلولها تنوع بسیار زیادی دارند، اما اصول ساختاری مشترکی در اکثر آنها دیده میشود که در ادامه به تشریح دقیق آنها میپردازیم.
۳ بخش اصلی و مشترک در ساختار سلولها
در کتابهای علوم تجربی پایه چهارم و هفتم آموختیم که بیشتر سلولها از سه بخش اساسی و کلی شکل گرفتهاند. این بخشها مانند اجزای یک خانه یا یک کارگاه در کنار هم کار میکنند تا سلول زنده بماند.
غشای سلولی یا پوسته، مرز خارجی سلول است که وظیفه محافظت و کنترل ورود و خروج مواد را بر عهده دارد و دارای خاصیت نفوذپذیری انتخابی است.
سیتوپلاسم مایع غلیظ و ژلهمانندی است که فضای داخلی سلول را پر میکند و بستری برای قرارگیری اندامکها و انجام واکنشهای شیمیایی است.
هسته یا مرکز فرماندهی سلول، بزرگترین اندامک درون سلولی است که ماده ژنتیکی (DNA) را در خود جای داده و تمام فعالیتهای حیاتی را مدیریت میکند.
نکته مهم: غشای سلولی مانند یک نگهبان هوشمند عمل میکند. این غشا به مواد مفید مانند اکسیژن، آب و مواد مغذی اجازه ورود میدهد، اما جلوی ورود میکروبها و مواد مضر را میگیرد و فضولات سلول را خارج میکند.
اندامکهای درون سیتوپلاسم و وظایف آنها
درون مایع سیتوپلاسم، ساختارهای بسیار ریزی وجود دارند که به آنها اندامک میگویند. هر کدام از این اندامکها وظایف بسیار دقیقی را مشابه اجزای یک کارخانه تولیدی بزرگ بر عهده دارند تا خللی در کارکرد سلول ایجاد نشود. وظایف اندامک های سلول به شرح زیر است:
یک یادآوری ساده: برای به خاطر سپردن راحتتر، سلول را یک شهر تصور کنید؛ غشا دیوار شهر، هسته شهرداری، میتوکندری نیروگاه برق و دستگاه گلژی اداره پست آن است!
تفاوتهای کلیدی اجزای سلول گیاهی و جانوری
اگرچه ساختار پایه همه سلولها شبیه است، اما اجزای سلول جانوری و گیاهی علوم هفتم تفاوتهای بارزی با یکدیگر دارند. این تفاوتها ناشی از سبک زندگی و نیازهای متفاوت گیاهان و جانوران است.
مهمترین بخشهایی که باعث تمایز این دو گروه سلولی میشوند عبارتند از:
یک پوشش سخت و ضخیم در خارج از غشای سلول گیاهی است که باعث استحکام و شکل هندسی و منظم گیاهان میشود و سلول جانوری فاقد آن است.
مخصوص سلولهای گیاهی است که با داشتن رنگدانه سبزینه (کلروفیل)، عملیات فتوسنتز و آشپزی یا همان غذاسازی گیاه را انجام میدهد.
کیسه ذخیرهسازی آب و مواد مغذی است که در سلولهای گیاهی به صورت یک کیسه بزرگ و مرکزی و در سلولهای جانوری به صورت کوچک و متعدد دیده میشود.
از اجزای اختصاصی سلولهای جانوری هستند که به ترتیب در گوارش سلولی، دفع زبالهها و فرایند تقسیم سلول نقش دارند.
بر اساس مباحث سه قسمت اصلی سلول کلاس چهارم، با شناخت این تفاوتها درک میکنیم که چرا گیاهان برخلاف جانوران قادرند در جای خود استوار بمانند و بدون حرکت، غذای خود را از طریق نور خورشید تامین کنند.
جمعبندی ساختار سلول
خلاصه مطلب: هر سلول به طور کلی از ۳ قسمت غشا، سیتوپلاسم و هسته تشکیل میشود. اندامکهای مختلفی مثل میتوکندری و گلژی درون سیتوپلاسم فعال هستند. تفاوت اصلی سلولهای گیاهی و جانوری در داشتن دیواره سلولی، کلروپلاست و واکوئل بزرگ در نمونههای گیاهی است.
پرسشهای متداول کاربران
کدام جانداران هسته واقعی ندارند و ساختار سلول آنها چگونه است؟
باکتریها و آرکیها جانداران پروکاریوت هستند که هسته واقعی و اندامکهای غشادار ندارند. ماده ژنتیکی این سلولها به صورت آزاد و شناور در بخشی از سیتوپلاسم به نام نوکلئوئید قرار گرفته است.
چرا شکل سلولهای گیاهی منظمتر از سلولهای جانوری است؟
به دلیل وجود دیواره سلولی در اطراف سلولهای گیاهی که ساختاری سخت و غیرقابل انعطاف دارد، این سلولها شکل هندسی و منظم (معمولاً چندوجهی) دارند، در حالی که سلولهای جانوری بدون دیواره بوده و شکل نامنظم و گردتری دارند.
نظرات