در دوران خلافت عباسیان (۱۳۲–۶۵۶ قمری/۷۵۰–۱۲۵۸ میلادی)، چندین حکومت ایرانی با درجات مختلف از استقلال در مناطق ایران شکل گرفتند. مهمترین این حکومتها عبارتند از:
۱. طاهریان (۲۰۵–۲۵۹ قمری/۸۲۱–۸۷۲ میلادی)``
- بنیانگذار: طاهر ذوالیمینین
- قلمرو: خراسان (مرکز: نیشابور)
- ویژگی: نخستین حکومت نیمهمستقل ایرانی پس از اسلام
۲. صفاریان (۲۴۷–۳۹۳ قمری/۸۶۱–۱۰۰۳ میلادی)``
- بنیانگذار: یعقوب لیث صفار
- قلمرو: سیستان، خراسان و بخشهایی از هند
- ویژگی: احیای زبان فارسی و مخالفت با عربگرایی
۳. سامانیان (۲۶۱–۳۹۵ قمری/۸۷۴–۱۰۰۵ میلادی)``
- بنیانگذار: اسماعیل سامانی
- قلمرو: ماوراءالنهر و خراسان (مرکز: بخارا)
- ویژگی: احیای فرهنگ ایرانی و حمایت از دانشمندان
۴. زیاریان (۳۱۶–۴۳۵ قمری/۹۲۸–۱۰۴۳ میلادی)``
- بنیانگذار: مرداویج زیار
- قلمرو: گرگان، طبرستان و گیلان
- ویژگی: تلاش برای احیای امپراتوری ساسانی
۵. آل بویه (۳۲۰–۴۴۷ قمری/۹۳۲–۱۰۵۵ میلادی)``
- بنیانگذار: علی، حسن و احمد بویه
- قلمرو: فارس، عراق و مرکز ایران
- ویژگی: تسلط بر بغداد و نفوذ در دستگاه خلافت
۶. غزنویان (۳۵۱–۵۸۳ قمری/۹۶۲–۱۱۸۶ میلادی)``
- بنیانگذار: سبکتکین
- قلمرو: خراسان، افغانستان و شمال هند
- ویژگی: گسترش اسلام در هند و حمایت از ادب فارسی
۷. سلجوقیان (۴۲۹–۵۵۲ قمری/۱۰۳۷–۱۱۵۷ میلادی)``
- بنیانگذار: طغرل بیک
- قلمرو: سراسر ایران و بینالنهرین
- ویژگی: اوج قدرت سیاسی و فرهنگی ایران پس از اسلام
نکات مهم:
- این حکومتها معمولاً به ظاهر تابع خلافت عباسی بودند اما در عمل مستقل حکومت میکردند.
- بسیاری از این سلسلهها نقش مهمی در احیای فرهنگ ایرانی داشتند.
- دوره سامانیان و آل بویه به عنوان «رنسانس ایرانی» شناخته میشود.
نظرات