امام علی علیهالسلام به ترتیب در جنگ خندق با «عمرو بن عبدوَد» و در جنگ خیبر با «مَرحَب خیبری» مبارزه کردند و آنها را به هلاکت رساندند.
تاریخ صدر اسلام گواه درخشش بینظیر امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) در مواجهه با سختترین چالشهای نظامی است. در شرایطی که سرنوشت جامعه نوپای اسلامی در بوته آزمایش قرار داشت، حضور ایشان در میدان نبرد تنبهتن، موازنه قدرت را به نفع مسلمانان تغییر داد. دلاوریهای معروفی همچون پهلوانان جنگ خندق و خیبر از نمونههای بارز این جانفشانیها هستند.
حماسه خندق؛ تقابل تمام ایمان با تمام شرک
در سال پنجم هجری و در جریان غزوه احزاب (خندق)، مدینه در محاصره ده هزار نفر از مشرکان و قبایل متحد قرار گرفت. با تدبیر سلمان فارسی، خندقی پیرامون شهر حفر شد که مانع ورود دشمن بود. با این حال، چند تن از سوارکاران نامدار قریش توانستند از باریکترین بخش خندق عبور کنند.
عمرو بن عبدود عامری، پهلوان نامدار عرب که او را در جنگاوری برابر با هزار سوارکار میدانستند، در میان این افراد بود. او با فریادهای مغرورانه خود، سپاه اسلام را به مبارزه طلبید. با طنینانداز شدن فریادهای عمرو، سکوت سنگینی بر لشکر مسلمانان حاکم شد. پیامبر اکرم (ص) سه بار فراخوان دادند و در هر سه بار، تنها علی بن ابیطالب (ع) داوطلب مبارزه با او شد.
رسول خدا (ص) هنگام عزیمت امام علی (ع) به میدان، جمله جاودانه «بَرَزَ الإیمانُ کُلُّهُ إلَی الشِّرکِ کُلِّهِ» (تمام ایمان در برابر تمام شرک ایستاد) را بر زبان آوردند که نشاندهنده موقعیت سرنوشتساز این نبرد بود. امام علی (ع) پس از یک مبارزه تاکتیکی و نفسگیر، با ضربتی کاری عمرو بن عبدود را به خاک افکندند. پیامبر (ص) پس از این پیروزی فرمودند: «ضَربَةُ عَلِیٍّ یَومَ الخَندَقِ أفضَلُ مِن عِبادَةِ الثَّقَلَینِ»؛ چرا که این ضربه شیرازه سپاه احزاب را از هم پاشید و اسلام را از نابودی حتمی نجات داد.
نکته مهم: مروت علوی در اوج کارزار خندق زمانی آشکار شد که عمرو بن عبدود در حین نبرد بر چهره امام آب دهان انداخت. حضرت در آن لحظه از بریدن سر او خودداری کردند و قدم زدند تا پس از آرام شدن خشم شخصی، سر او را تنها برای رضای خدا جدا کنند. ایشان حتی زره گرانبهای عمرو را به عنوان غنیمت برنداشتند که این رفتار بزرگمنشانه، شگفتی خواهر عمرو را نیز برانگیخت.
حماسه خیبر؛ درخشش حیدر کرار در دژ قموص
غزوه خیبر در سال هفتم هجری برای برچیدن کانون فتنهانگیزی یهودیان علیه مدینه رخ داد. قلعههای خیبر بسیار مستحکم بودند و دلاوران مسلمان در روزهای نخست موفق به فتح دژ اصلی (قموص) نشدند. پیامبر اکرم (ص) پس از ناکامی دیگران، حدیث معروف رایت را فرمودند: «فردا پرچم را به دست مردی میدهم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند؛ کرّار غیر فرّار است و بازنمیگردد تا خدا فتح را به دست او جاری کند.»
صبح روز بعد، پیامبر (ص) امام علی (ع) را که به چشمدرد شدیدی مبتلا بودند فراخواندند و با آب دهان مبارکشان چشمان ایشان را شفا دادند و پرچم را به دست حیدر کرار سپردند.
-
۱
ابتدا حارث (برادر مرحب) به میدان آمد و به دست امام علی (ع) کشته شد.
-
۲
سپس مرحب خیبری، پهلوان اول و مایه دلگرمی اصلی دژنشینان، غرق در سلاح و با رجزخوانی وارد میدان شد.
-
۳
امام علی (ع) در پاسخ به رجز او فرمودند: «أَنَا الَّذِی سَمَّتْنِی أُمِّی حَیْدَرَة» (من همانم که مادرم مرا شیر نامید) که این کلام سیستم دفاع ذهنی مرحب را به هم ریخت.
-
۴
در نبردی حماسی، ضربت ذوالفقار کلاهخود و سنگ روی سر مرحب را شکافت و او را به دو نیم کرد.
برکندن دروازه خیبر با نیروی ملکوتی
پس از کشته شدن مرحب، ترس و وحشت بر یهودیان حاکم شد و آنها به درون دژ فرار کردند. در جریان تعقیب دشمن، سپر امام علی (ع) با ضربه یکی از جنگجویان از دست ایشان افتاد. امیرالمؤمنین (ع) در این لحظه به سمت دروازه بزرگ و سنگین قلعه خیبر رفتند و با قدرت الهی آن را از جا کندند و تا پایان نبرد به عنوان سپر خود به کار بردند.
پس از پایان فتح، امام آن درِ عظیم را به عنوان پل بر روی خندق قلعه قرار دادند تا مسلمانان عبور کنند. در منابع معتبر تاریخی آمده است که پس از جنگ، چندین مرد نیرومند عرب تلاش کردند تا آن در را جابهجا کنند اما نتوانستند.
جمعبندی حوادث
جواب پیشنهادی: تقابل تاریخی امام علی (ع) با عمرو بن عبدود در خندق (سال ۵ هجری) و مرحب خیبری در خیبر (سال ۷ هجری)، دو نقطه عطف در تاریخ اسلام هستند که شجاعت بینظیر و جایگاه ولایی ایشان را به اثبات رساندند.
نظرات