امام علی (ع) به ترتیب در جنگ خیبر با مرحب یهودی و در جنگ خندق با عمرو بن عبدود مبارزه نمودند و هر دو پهلوان نامدار جبهه دشمن را به خاک افکندند.
تاریخ صدر اسلام گواه رشادتها و جانفشانیهای بینظیر امیرالمؤمنین، علی بن ابیطالب (ع) است. در روزگاری که سرنوشت آیین نوپای اسلام در گرو نبردهای سرنوشتساز بود، حضور ایشان در میدان نبرد توازن قوا را به نفع مسلمانان تغییر میداد. دو غزوه خندق و خیبر از بارزترین نمونههایی هستند که در آنها، پیامبر اکرم (ص) کلید حل بنبستهای نظامی را به دستان پرتوان امام علی (ع) سپردند.
بحران غزوه خندق و عبور عمرو بن عبدود از مانع نظامی
در سال پنجم هجری، احزاب و قبایل مختلف عرب با هدایت و تحریک یهودیان مدینه، سپاهی عظیم و ده هزار نفری برای نابودی کامل اسلام تشکیل دادند و به سوی مدینه حرکت کردند. این تجمع بزرگ نظامی که به غزوه احزاب نیز شهرت دارد، یکی از سهمگینترین تهدیدها علیه جامعه مسلمانان بود.
مسلمانان به پیشنهاد هوشمندانه سلمان فارسی، خندقی بزرگ در اطراف شهر حفر کردند که مانع پیشروی دشمن شد و توازن نظامی را کاملاً به نفع جبهه اسلام تغییر داد. این تاکتیک دفاعی مانع از هجوم یکباره سوارهنظام مشرکان به داخل شهر شد و آنها را پشت دیوارههای خندق زمینگیر کرد.
بحرانیترین لحظه جنگ زمانی رقم خورد که پهلوان نامدار و شمشیرزن بیباک قریش، عمرو بن عبدود (که در میان اعراب او را به دلیل شجاعت بالا برابر با هزار سوار میدانستند)، توانست از بخش کمعرض خندق عبور کند و به این سوی میدان بیاید.
عمرو بن عبدود پس از ورود به خاک مسلمانان با فریادهای مکرر، هماورد طلبید؛ ابهت و تاریکی سایه نام او رعب شدیدی در دل بسیاری از محاصرهشدگان ایجاد کرد و همگی در سکوتی آمیخته با ترس فرو رفتند.
تجلی کل ایمان در برابر کل شرک و شکست عمرو بن عبدود
پس از هر بار مبارزهطلبی و رجزخوانی توهینآمیز عمرو بن عبدود، تنها کسی که از میان مسلمانان با صلابت از جای برمیخاست و آمادگی خود را برای نبرد اعلام میکرد، امام علی (ع) بود. پیامبر اکرم (ص) در آن لحظه سرنوشتساز جمله تاریخی خود را فرمودند: «بروز الإیمان کله إلی الشرک کله»؛ یعنی تمام ایمان در برابر تمام شرک قرار گرفته است.
امام پیش از آغاز نبرد، سه پیشنهاد به عمرو دادند: پذیرش اسلام، بازگشت به مکه و دستکشیدن از جنگ، یا پیادهشدن از اسب و نبرد تنبهتن؛ که عمرو با تکبر گزینه سوم را انتخاب کرد و از اسب خود پیاده شد.
در حین مبارزه، پس از آنکه حریف آب دهان به صورت مبارک حضرت انداخت، امام لحظهای دست از جنگ کشیدند و قدم زدند تا خشم شخصی برطرف شده و ضربه نهایی صرفاً با اخلاص و برای رضای خدا فرود آید.
سرانجام امیرالمؤمنین با ضربتی کاری و علوی، شجاع بزرگ عرب را بر خاک افکندند. پس از این پیروزی بزرگ، رسول خدا (ص) فرمودند که ارزش ضربت علی در روز خندق، از اعمال و عبادات تمام امت تا روز قیامت برتر و والاتر است.
بنبست نظامی خیبر و کلام پیشگویانه پیامبر اکرم (ص)
غزوه خیبر در سال هفتم هجری قمری علیه کانون فتنه و تجمع یهودیانی که مدام بر ضد دولت نوپای اسلامی توطئه و کارشکنی میکردند، در شمال مدینه رخ داد. این دژها به دلیل ساختار مهندسی پیچیده، فتحناپذیر به نظر میرسیدند.
دژهای محکم و برجهای مراقبت خیبر به شدت توسط جنگجویان یهودی محافظت میشدند و فرماندهان مسلمان در روزهای نخستین نبرد نتوانستند خطوط دفاعی یهود را بشکنند و هر بار دست خالی و شکستخورده به اردوگاه بازگشتند.
رسول خدا (ص) پس از ناکامیهای اولیه برخی صحابه، فرمودند: فردا پرچم را به مردی میدهم که کرار غیر فرار است؛ کسی که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند و خداوند فتح را به دست او جاری میکند.
صبح روز بعد، پیامبر اکرم (ص) چشمدرد شدید امام علی (ع) را با اعجاز و آب دهان مبارک خود شفا دادند، پرچم زرد رنگ فرماندهی را به دستان ایشان سپردند و ایشان را روانه دژهای مستحکم دشمن کردند.
مراحل حماسه فتح خیبر
رویارویی حماسی با مرحب یهودی و فتح دژهای نفوذناپذیر
مرحب خیبری، فرمانده تنومند و دلاور اسطورهای یهود، با کلاهخود نوار آهنی، زره دو لایه و تجهیزات سنگین نظامی و در حال سرودن رجز به میدان آمد تا روحیه مسلمانان را تضعیف کند و هیمنه خود را به رخ بکشد.
امام علی (ع) در پاسخ به رجزهای مستانه او، فریاد برآوردند: «أَنَا الَّذِی سَمَّتْنِی أُمِّی حَیْدَرَةَ»؛ من همانم که مادرم مرا حیدر (شیر بیشه) نامید. این رجز حماسی و باصلابت، هیمنه نظامی و روانی سردار خیبر را در هم شکست.
در نبردی برقآسا، ذوالفقار امیرالمؤمنین چنان سهمگین بر تارک حریف فرود آمد که کلاهخود، سربند سنگی و سر مرحب را تا دندانهایش شکافت و او را در دم به هلاکت رساند تا وحشت عجیبی در دل سایر لشکریان دشمن بیفتد.
پس از کشته شدن مرحب، یهودیان هراسان فرار کرده و درِ سنگین قلعه را بستند؛ امام با نیروی ربانی و اعجازآمیز، درِ عظیم دژ را از جا کندند و از آن به عنوان پل عبور از خندق قلعه برای عبور سپاه اسلام استفاده کردند.
جمعبندی تفاوت نبردها
خلاصه کلام: امام علی (ع) در دو مقطع حساس، کمر جبهه شرک و یهود را شکستند. در جنگ خندق (سال ۵ هجری) حریف ایشان عمرو بن عبدود بود و در جنگ خیبر (سال ۷ هجری) حریف نامدار ایشان مرحب یهودی بود. هر دو نبرد کلید پیروزی مطلق اسلام در برابر دشمنان به شمار میروند.
نظرات