اقیانوس اطلس (یا همان اقیانوس آتلانتیک) پهنه آبی عظیمی است که به طور کامل بین قاره آمریکا در سمت غرب و قاره آفریقا (و اروپا) در سمت شرق قرار گرفته است.
سیاره زمین از پنج اقیانوس بزرگ تشکیل شده است که هر کدام مرزهای قارهای متفاوتی را به یکدیگر متصل یا از هم جدا میکنند. در این میان، خطوط ساحلی و موقعیت هندسی اقیانوس اطلس به گونهای است که به عنوان یک پل ارتباطی و در عین حال یک مرز طبیعی سرتاسری میان دنیای جدید (قاره آمریکا) و دنیای قدیم (قارههای آفریقا و اروپا) عمل میکند.
موقعیت جغرافیایی و مرزهای اقیانوس اطلس
اقیانوس اطلس دومین اقیانوس بزرگ جهان پس از اقیانوس آرام است که حدود ۲۰ درصد از کل مساحت سیاره زمین را پوشش میدهد و به صورت یک حوضه کشیده و Sشکل در میان نیمکره غربی و شرقی گسترش یافته است. این فرم هندسی خاص باعث شده است تا ساختار ساحلی بسیار متفاوتی در دو سوی آن شکل بگیرد.
- مرز غربی: این اقیانوس به سواحل شرقی قاره آمریکا (شامل آمریکای شمالی، آمریکای مرکزی و آمریکای جنوبی) محدود میشود و کشورهایی مانند کانادا، ایالات متحده، برزیل و آرژانتین در این جبهه ساحلی طولانی دارند.
- مرز شرقی: این پهنه آبی به سواحل غربی قاره آفریقا و قاره اروپا منتهی میشود؛ جایی که کشورهایی نظیر مراکش، موریتانی، سنگال، آنگولا و آفریقای جنوبی مرز اقیانوسی–قارهای را شکل میدهند.
عرض این اقیانوس در نقاط مختلف متغیر است؛ کمترین فاصله میان قاره آمریکا و آفریقا در باریکترین بخش (بین برزیل در آمریکای جنوبی و لیبریا در آفریقا) حدود ۲,۸۴۸ کیلومتر و در بخشهای شمالیتر به حدود ۴,۸۳۰ کیلومتر میرسد. این ویژگی ژئومورفولوژیکی نقش مهمی در طول مسیرهای ترانزیت هوایی و دریایی بین دو قاره ایفا میکند.
نکته مهم: بخش شمالی اقیانوس اطلس بیشتر مجاور قاره اروپا و آمریکای شمالی است، در حالی که بخش استوایی و جنوبی آن به طور مستقیم فاصله میان پهنه غربی قاره آفریقا و پهنه شرقی آمریکای جنوبی را پر میکند.
مساحت، عمق و ویژگیهای توپوگرافی بستر اطلس
شناخت ویژگیهای ساختاری و فیزیکی بستر این اقیانوس به درک بهتر پدیدههای زمینشناختی کمک میکند. در ادامه مشخصات توپوگرافی و ژرفای این حوضه عظیم آبی آورده شده است:
بر اساس آخرین دادههای اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA)، مساحت کل اقیانوس اطلس با احتساب تمام دریاهای حاشیهای و فرعی (مثل دریای کارائیب، مدیترانه و خلیج مکزیک) حدود ۱۰۶,۴۶۰,۰۰۰ کیلومتر مربع است؛ در حالی که مساحت خالص حوضه اصلی آن بدون این دریاها حدود ۸۲,۴۰۰,۰۰۰ کیلومتر مربع برآورد میشود.
میانگین عمق این اقیانوس در حوضه اصلی و بدون احتساب دریاهای مجاور، بین ۳,۶۴۶ تا ۳,۹۲۶ متر متغیر است، اما با فرمولهای حجمسنجی کل دریاهای وابسته، متوسط عمق آن حدود ۳,۳۳9 متر محاسبه میشود.
عمیقترین نقطه شناختهشده در اقیانوس اطلس در «گودال پورتوریکو» و در ناحیهای موسوم به «اعماق میلواکی» قرار دارد که نقشهبرداریهای نوین ماهوارهای ژرفای دقیق آن را حدود ۸,۳۷۶ متر ثبت کردهاند.
در میان کف اقیانوس اطلس، یک رشتهکوه عظیم زیرآبی به نام «پشته میانی اطلس» وجود دارد که ناشی از واگرایی صفحات تکتونیکی است و مدام با فعالیتهای آتشفشانی مایه گسترش تدریجی بستر این اقیانوس و دورتر شدن قاره آمریکا از آفریقا میشود.
جریانهای دریایی و ناوبری بین دو قاره
جریان متقابل استوایی در حدود عرض جغرافیایی ۸ درجه شمالی، این اقیانوس را به دو بخش متمایز اطلس شمالی و اطلس جنوبی تقسیم میکند که هر کدام سیستم گردش آب مخصوص به خود را دارند. این گردشهای عظیم تاثیر مستقیمی بر آبوهوای قارههای همجوار و خطوط ناوبری دارند.
در بخش اطلس جنوبی (بین آفریقا و آمریکای جنوبی) یک چرخه بزرگ پادساعتگرد جریان دارد که شامل جریان سرد و قوی «بنگوئلا» در سواحل غربی آفریقا و جریان گرم «برزیل» در سواحل شرقی آمریکای جنوبی است. مسیرهای کشتیرانی کانتینری و فلهبر مدرن میان بنادر مهمی چون سانتوس در برزیل و کیپتاون در آفریقای جنوبی، از این جریانهای دریایی و بادهای تجاری جنوب شرقی برای بهینهسازی سوخت و سرعت سفر استفاده میکنند.
میزان شوری آب اقیانوس اطلس بین ۳۳ تا ۳۷ گرم در لیتر است؛ اما کمترین میزان شوری در دهانه رودخانههای عظیم و پرآبی مانند آمازون در آمریکای جنوبی و کنگو در آفریقا رخ میدهد که بزرگترین حوضه آبگیر جهان را به این اقیانوس متصل کردهاند و حجم عظیمی از آب شیرین را به درون حوضه اطلس سرازیر میکنند.
جواب پیشنهادی: اقیانوس اطلس کل فضای آبی میان شرق قاره آمریکا و غرب قاره آفریقا را پوشش میدهد. این پهنه علاوه بر نقش ارتباطی در ناوگان تجاری، به دلیل پدیدههای تکتونیکی نظیر پشته میانی اطلس، بستری فعال از نظر زمینشناسی به شمار میرود.
پرسشهای متداول
واژه اطلس یا آتلانتیک برگرفته از اساطیر یونان باستان و نام خدای یونانی «اطلس» است که آسمان را بر دوش خود نگه میداشت. در متون کهن اسلامی و جغرافیانویسی تاریخی ایران، به دلیل ناشناخته بودن و وسعت تاریک آن، به این پهنه آبی «بحر ظلمات» یا «دریای تاریکی» نیز میگفتند.
اقیانوس اطلس در جنوبیترین نقطه قاره آفریقا یعنی «دماغه آگولاس» با اقیانوس هند تلاقی پیدا میکند. همچنین در جنوب قاره آمریکا از طریق گذرگاه طبیعی «دریک» و در بخش میانی از طریق ساختار مصنوعی «کانال پاناما» به اقیانوس آرام متصل میشود.
نظرات