بزرگترین بیابانهای جهان به ترتیب بیشترین وسعت شامل بیابان قطبی جنوبگان (۱۴ میلیون کیلومتر مربع)، بیابان قطبی شمالگان (۱۳.۹ میلیون کیلومتر مربع) و صحرای بزرگ آفریقا (۹.۲ میلیون کیلومتر مربع) هستند.
زمانی که واژه «بیابان» را میشنویم، اغلب ما به یاد رملهای ماسهای داغ، شترها و خورشید تابان بیابانهای حارهای میافتیم. اما در جغرافیای طبیعی، این تصویر تنها بخشی از واقعیت را نشان میدهد. رتبهبندی وسیعترین بیابانهای زمین حقایق شگفتانگیزی را در خود دارد که نشان میدهد بزرگترین قلمروهای خشک جهان لزوماً گرم و سوزان نیستند، بلکه میتوانند از یخ و برف پوشیده شده باشند.
تعریف علمی بیابان و اصلاح یک باور عمومی
در علم جغرافیا و اقلیمشناسی، معیار اصلی برای بیابان نامیدن یک منطقه، میزان بارندگی سالانه است و نه درجه حرارت آن. هر منطقهای که میزان بارندگی سالانه آن کمتر از ۲۵۰ میلیمتر باشد و نرخ تبخیر یا از دست رفتن رطوبت در آن بر میزان بارش پیشی بگیرد، در ردیف بیابانها قرار میگیرد.
با توجه به این معیار علمی، بیابانها به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند: قطبی (یخزده)، جنبحارهای (گرم و خشک)، ساحلی و زمستانسرد. به همین دلیل است که دو قلمرو بزرگ قطبی زمین، به دلیل کمبود شدید بارش، در صدر جدول وسیعترین بیابانهای جهان قرار دارند.
نکته مهم: بخشهای داخلی قاره قطب جنوب حتی از صحرای بزرگ آفریقا نیز خشکتر هستند، چرا که سرمای مفرط هوا اجازه نگهداری رطوبت و ایجاد بارش را نمیدهد.
فهرست ۱۰ بیابان بزرگ جهان به ترتیب بیشترین مساحت
در این بخش، ده بیابان وسیع دنیا بر اساس آخرین دادههای جغرافیایی به ترتیب از بزرگترین به کوچکترین معرفی شدهاند:
بزرگترین بیابان جهان کل قاره قطب جنوب را پوشانده است. این منطقه به دلیل سرمای مفرط و بارندگی نزدیک به صفر، خشکترین، بادخیزترین و وسیعترین بیابان روی زمین به شمار میرود و ضخامت لایههای یخ در آن در برخی نقاط به چند کیلومتر میرسد.
دومین بیابان بزرگ دنیا، بخشهایی از آلاسکا، کانادا، گرینلند و روسیه را در بر میگیرد. ویژگی اصلی این قلمرو پهناور، یخبندان دائمی، بادهای شدید و سرمای استخوانسوز است که شباهت ساختاری زیادی با قطب جنوب دارد.
این منطقه بزرگترین بیابان گرم و جنبحارهای جهان است که در شمال قاره آفریقا گسترده شده و قلمرو ۱۱ کشور را در بر میگیرد. صحرای بزرگ با تپههای شنی عظیم (رملها)، کوهستانهای صخرهای و آبوهوای فوقالعاده داغ شناخته میشود.
بخش اعظم مرکز و غرب قاره استرالیا را محیطهای خشک و فراخشک تشکیل میدهند. این قلمرو یکپارچه که شامل بیابانهای کوچکتری مانند بیابان بزرگ ویکتوریا، گیبسون و سیمپسون است، در مجموع چهارمین بیابان وسیع دنیا را پدید میآورد.
یکی از گرمترین و خشکترین مناطق آسیای غربی که بخش اعظم شبهجزیره عربستان را پوشانده است. این بیابان کشورهای عربستان سعودی، عمان، یمن و امارات را در بر میگیرد و قلب آن را ناحیه بسیار خشک «ربعالخالی» تشکیل میدهد.
وسیعترین بیابان زمستانسرد در آسیای مرکزی که میان شمال چین و جنوب مغولستان واقع شده است. این بیابان به دلیل پدیده سایه باران ناشی از رشتهکوه هیمالیا شکل گرفته و بیشتر سطح آن به جای ماسه، از سنگ و کلوخ پوشیده شده است.
بیابانی حارهای و نیمهخشک در جنوب قاره آفریقا که کشورهای بوتسوانا، نامیبیا و آفریقای جنوبی را در بر میگیرد. کالاهاری پس از بارانهای فصلی شاهد رویش گیاهان و تکاپوی حیات وحش متنوعی است و کاملاً خشک نیست.
بزرگترین بیابان سرد آمریکای جنوبی که در خاک آرژانتین و بخشهایی از شیلی قرار دارد. مانع طبیعی کوههای آند اجازه ورود رطوبت اقیانوس آرام را به این منطقه نمیدهد و بادهای مداوم و سرد از ویژگیهای بارز آن است.
این فلات سنگی و پر از تپههای کمارتفاع در خاورمیانه، بخشهایی از کشورهای سوریه، عراق، اردن و شمال عربستان را پوشش میدهد و از دشتهای ریگی و شنزارهای پراکنده تشکیل شده است.
بزرگترین بیابان کشور آمریکا که بین رشتهکوههای سیرا نوادا و کوههای راکی محصور شده است. این بیابان زمستانسرد از حوضههای بسته، دریاچههای نمکی خشکشده و درههای متعدد تشکیل میشود.
تفاوتهای بنیادین بیابانهای قطبی و گرمسیری
علاوه بر فاکتور مساحت، مکانیسم شکلگیری و ویژگیهای ساختاری این پهنهها تفاوتهای چشمگیری با یکدیگر دارند. در جدول ذهنی زیر میتوان تفاوتهای کلیدی آنها را مرور کرد:
در مناطق گرمسیری، فرآیندهای فرسایش بادی جابجایی تپههای ماسهای را رقم میزنند، در حالی که در بیابانهای قطبی فرآیندهای یخچالی و انجماد دائم، ساختار زمینشناختی منطقه را هدایت میکنند.
جایگاه ایران در نقشه بیابانی جهان
کشور ایران به دلیل قرارگیری در کمربند بیابانی جنبحارهای (عرضهای جغرافیایی نزدیک به مدار رأسالسرطان)، از اقلیمهای خشک و فراخشک وسیعی برخوردار است. بیش از ۶۰ درصد از مساحت ایران در زمره مناطق خشک قرار میگیرد که نمود بارز آن دشت لوت و دشت کویر است.
یک ویژگی جهانی: اگرچه بیابانهای ایران از نظر مساحت کلی در میان ۱۰ بیابان اول جهان قرار ندارند، اما بیابان لوت به عنوان یکی از قطبهای حرارتی زمین، رکورد بالاترین دمای سطحی ثبتشده توسط ماهوارههای ناسا (بیش از ۷۰ درجه سانتیگراد) را به خود اختصاص داده است.
پدیدههای زمینشناختی بینظیری مانند کلوتهای شهداد در دشت لوت و تپههای ماسهای ریگ یلان، ایران را به یکی از جذابترین آزمایشگاههای طبیعی برای بیابانشناسان جهان تبدیل کرده است.
جمعبندی بررسی وسعت بیابانها
خلاصه وضعیت: بررسی علمی نشان میدهد که بیابانها صرفاً مناطق داغ و رملهای ماسهای نیستند. رتبهبندی مساحتها اثبات میکند که بیابانهای قطبی جنوبگان و شمالگان با اختلافی فاحش نسبت به صحرای بزرگ آفریقا، بزرگترین قلمروهای بیابانی زمین هستند. ملاک نهایی جغرافیا برای این طبقهبندی، کمبود بارش سالانه و غلبه تبخیر بر بارش است.
نظرات