خمس عبارت است از پرداخت یکپنجم یا ۲۰ درصد از مازاد درآمد سالانه و برخی اموال مشخص که پس از کسر هزینههای متعارف زندگی محاسبه میشود.
خمس یکی از واجبات مالی و عبادی بسیار مهم در فقه اسلامی بهویژه مذهب تشیع است. پرداخت خمس راهکاری برای عادلانهسازی توزیع ثروت، از بین بردن فقر در جامعه و تأمین بودجههای لازم برای اداره امور دینی و علمی محسوب میشود. در این مقاله به زبانی ساده و دقیق بررسی میکنیم که این فریضه بر چه داراییهایی وضع شده و چگونه باید آن را محاسبه کرد.
ریشه شرعی و اهمیت خمس در اسلام
خمس از جمله فروع دین است که پایگاه محکمی در منابع فقهی دارد. مبنای اصلی وجوب خمس، آیه ۴۱ سوره مبارکه انفال در قرآن کریم است. در این آیه آمده است که هرگونه غنیمت و منفعتی که به دست میآورید، یکپنجم آن متعلق به خدا، پیامبر، ذیالقربا، یتیمان، مسکینان و در راهماندگان است. از منظر روایات اهلبیت (ع) نیز پرداخت خمس موجب برکت در مال، پاک شدن روزی و ادای حق اهلبیت و نیازمندان جامعه میشود.
موارد هفتگانهای که خمس به آنها تعلق میگیرد
بر اساس فتاوای مراجع عظام تقلید، خمس به صورت کلی به هفت نوع دارایی مختلف تعلق میگیرد. در زندگی شهری و امروزی، مورد اول یعنی منافع کسب، پرکاربردترینِ این موارد است.
فرمول طلایی محاسبه خمس به زبان ساده
بسیاری از افراد تصور میکنند محاسبه خمس پیچیده است، اما با مشخص کردن یک روز در سال به عنوان «سال خمسی» میتوان این کار را به راحتی انجام داد. سال خمسی معمولاً از روزی آغاز میشود که فرد اولین درآمد خود را کسب کرده است.
تعیین دقیق روز سال خمسی و بررسی تمام موجودی حسابها، پولهای نقد و اقلام مصرفی خانگی (مانند برنج، روغن و آذوقه باقیمانده).
کسر تمام هزینههای ضروری، بدهیهای جاری زندگی و مخارج متعارف سالانه از مجموع درآمدهای کسبشده.
تقسیم کردن عدد نهایی یا همان سود خالص باقیمانده بر ۵ (محاسبه دقیق ۲۰ درصد) جهت پرداخت به دفتر مرجع تقلید.
مؤونه چیست؟ لیست هزینههای معاف از خمس
در فقه به مخارج متعارف، جاری و هماهنگ با شأن اجتماعی فرد و خانوادهاش در طول یک سال مؤونه گفته میشود. پولی که صرف مؤونه شود، تحت هیچ شرایطی خمس ندارد. شناخت این موارد به شما کمک میکند تا اموال معاف از مالیت شرعی را بهتر تفکیک کنید.
چه چیزهایی اصلاً خمس ندارند؟
برخی از اموال و داراییها از همان ابتدا ماهیت درآمد یا ارباح مکاسب ندارند، بنابراین گذر سال بر آنها باعث تعلق گرفتن خمس نمیشود. این استثنائات فقهی به شرح زیر هستند:
مهریه و عوض طلاق: مهریهای که زن دریافت میکند یا مالی که در طلاق خلع به زن داده میشود، حتی اگر سالها بدون استفاده باقی بماند، خمس ندارد.
دیه شرعی: مبالغی که به عنوان دیه نفس یا نقص عضو به فرد آسیبدیده یا بازماندگان او پرداخت میشود، مشمول خمس نیست.
ارث: ارثی که بر اساس قوانین شرعی طبقات ارث به انسان میرسد معاف است؛ مگر اینکه وارث بداند که شخص متوفی خمس آن مال را بدهکار بوده که در این صورت ابتدا باید بدهی متوفی پرداخت شود.
تقسیمبندی مصارف خمس؛ خمس به چه کسی داده میشود؟
مبلغ خمس پس از جمعآوری به دو بخش مساوی تقسیم میشود که در اصطلاح فقهی به آن سهم امام و سهم سادات میگویند:
سهم سادات: نصف خمس متعلق به سادات فقیر، یتیم یا در راهمانده است تا امورات زندگی خود را با آن بگذرانند.
سهم امام: نصف دیگر متعلق به امام معصوم (ع) است که در زمان غیبت، در اختیار مراجع جامعالشرایط تقلید قرار میگیرد تا در مسیر اعلای کلمه اسلام، ساخت مساجد، مدارس علمیه و رفع نیازهای کلان مسلمانان مصرف شود.
جواب پیشنهادی و خلاصه برای ادای این تکلیف شرعی این است که هر فرد مسلمان دارای درآمد، یک روز را در سال به عنوان سال خمسی خود قرار دهد و در آن روز ۲۰ درصد از پسانداز نقدی و کالاهای مصرفی استفادهنشده خود را پس از کسر مخارج متعارف زندگی به عنوان خمس محاسبه و به دفاتر مراجع عظام تحویل دهد.
سوالات متداول و جدیدترین استفتائات
طبق فتوای آیتالله خامنهای اگر تهیه مسکن یا جهیزیه متوقف بر پسانداز تدریجی باشد و قرار باشد در آینده نزدیک صرف این امور شود خمس ندارد، اما برخی مراجع مانند آیتالله سیستانی گذر سال بر پول را ملاک وجوب دانسته و آن را مشمول خمس میدانند.
طلا اگر برای زینت خانمها در حد شأن اجتماعی آنها باشد جزو مؤونه محسوب شده و خمس ندارد، اما اگر طلا به قصد حفظ ارزش پول، سرمایهگذاری یا پسانداز خریده شود، سر سال خمسی باید خمس آن بر اساس قیمت روز پرداخت شود.
این افراد باید به دفاتر یا نمایندگان مجاز مراجع تقلید مراجعه کنند تا اموال آذوقهای، مصرفی و سرمایهای آنها تفکیک شود و از طریق فرآیند «دستگردان» برای تقسیط یا مصالحه بدهی شرعی خود اقدام نمایند.
نظرات