کوچکترین واحد ساختمانی و زنده بدن موجودات زنده، سلول یا یاخته نام دارد.
سلول چیست؟ آجرهای زنده ساختمان بدن ما
در کتاب علوم تجربی پایه چهارم دبستان، بدن انسان و سایر جانداران به یک ساختمان بزرگ تشبیه شده است. همانطور که یک خانه بزرگ از کنار هم قرار گرفتن تعداد زیادی آجر ساخته میشود، بدن ما نیز از میلیونها واحد بسیار کوچک و زنده به نام سلول درست شده است.
سلولها برخلاف آجرهای معمولی، کاملاً زنده هستند. آنها نفس میکشند، برای رشد و فعالیت به غذا و اکسیژن نیاز دارند و میتوانند با تقسیم شدن، سلولهای جدیدی را به وجود آورند. شناخت این ذرات ذرهبینی به ما کمک میکند تا بفهمیم بدنمان چطور کار میکند.
نکته مهم: کلمه «یاخته» همان نام فارسی سلول است که در کتابهای سالهای بالاتر بیشتر با آن آشنا میشوید. هر دو کلمه به یک مفهوم اشاره دارند.
سه بخش اصلی تشکیلدهنده یک سلول
هر سلول با وجود اندازه بسیار کوچکش، مانند یک کارخانه منظم کار میکند و از سه قسمت اصلی تشکیل شده است که هر کدام وظیفه خاصی دارند. بدون هماهنگی این سه بخش، سلول نمیتواند به زندگی خود ادامه دهد.
مانند دیوار یا مرز سلول است که اطراف آن را میپوشاند و مراقب ورود و خروج مواد غذایی و مواد زاید است.
مایع غلیظی است که تمام فضای داخلی سلول را پر میکند و بخشهای کوچکتر درون آن شناور هستند.
مرکز فرماندهی و مغز کوچک سلول است که تمام کارهای سلول و فرآیند تقسیم آن را کنترل میکند.
انواع سلولها در بدن انسان و وظایف آنها
سلولهای بدن ما همه یکشکل نیستند؛ بلکه بر اساس کاری که انجام میدهند، شکلهای متفاوتی دارند. این تنوع شکل به آنها کمک میکند تا وظایف خود را در ارگانهای مختلف به بهترین شکل ممکن انجام دهند.
برای مثال، سلولهای پوست پهن و صاف هستند و مثل یک پوشش محافظ روی هم قرار میگیرند تا جلوی ورود میکروبها را بگیرند. سلولهای ماهیچهای رشتهای و دراز هستند تا بتوانند به راحتی جمع و باز شوند و به حرکت بدن کمک کنند.
سلولهای عصبی نیز دارای شاخکهای بلندی هستند که پیامها را سریع به مغز و سراسر بدن منتقل میکنند. همچنین گلبولهای قرمز خون گرد و سکهای شکل هستند تا اکسیژن را به راحتی در رگها جابهجا کنند.
چگونه سلولها باعث رشد بدن و خوب شدن زخمها میشوند؟
وقتی سن ما بالا میرود و قد میکشیم، به این دلیل است که سلولهای بدنمان با استفاده از مواد مغذی رشد کرده و تقسیم میشوند. در فرآیند تقسیم سلولی، یک سلول به دو سلول جدید تبدیل میشود و تعداد سلولهای بدن افزایش مییابد. این مراحل را میتوان به شکل زیر خلاصه کرد:
سلول مواد مغذی حاصل از غذا را جذب میکند و به اندازه کافی بزرگ میشود.
هسته سلول دستور تقسیم را صادر کرده و شروع به دو نیم شدن میکند.
سیتوپلاسم و پوسته جدا میشوند و دو سلول جدید و مستقل را به وجود میآورند.
این ویژگی شگفتانگیز هنگام آسیب دیدن بدن نیز به کمک ما میآید. وقتی قسمتی از پوستمان زخم میشود، سلولهای اطراف زخم شروع به تقسیم شدن و تولید سلولهای جدید میکنند تا جای سلولهای آسیبدیده را بگیرند و پوست دوباره ترمیم شود.
میکروسکوپ؛ ابزار سفر به دنیای ذرهبینی سلولها
بیشتر سلولهای بدن به قدری کوچک هستند که با چشم غیرمسلح دیده نمیشوند. دانشمندان و دانشآموزان برای دیدن این واحدهای کوچک از ابزاری به نام میکروسکوپ استفاده میکنند که اجسام را هزاران برابر بزرگتر نشان میدهد.
یکی از جذابترین آزمایشهای علوم پایه چهارم، مشاهده سلولهای شفاف پوست پیاز زیر میکروسکوپ است. با قرار دادن یک لایه بسیار نازک از پیاز روی شیشه مخصوص (لام) و اضافه کردن یک قطره مایع رنگی مانند لوگول، سلولهای گیاهی به صورت ردیفهای منظم و آجریشکل همراه با هسته کوچکشان به وضوح نمایان میشوند.
جمعبندی درس بدن ما
جواب پیشنهادی: کوچکترین واحد ساختمانی و زنده موجودات زنده سلول نام دارد که از سه قسمت پوسته، سیتوپلاسم و هسته تشکیل شده و به کمک میکروسکوپ قابل مشاهده است.
پرسشهای متداول دانشآموزان
آیا همه موجودات زنده از تعداد زیادی سلول تشکیل شدهاند؟
خیر، موجودات زنده به دو دسته تقسیم میشوند. برخی مانند انسان، حیوانات و گیاهان پرسلولی هستند و از میلیونها سلول ساخته شدهاند، اما جانداران بسیار کوچکی مثل باکتریها و آمیبها وجود دارند که تمام بدنشان فقط از یک سلول تشکیل شده است و به آنها تکسلولی میگویند.
تفاوت اصلی سلول گیاهی با سلول جانوری در چیست؟
سلولهای گیاهی برخلاف سلولهای جانوری، دارای یک دیواره سخت و محکم به نام دیواره سلولی هستند که باعث میشود شکل منظم و هندسی (معمولاً مستطیلی) داشته باشند. همچنین گیاهان درون سلولهای خود بخشهای سبزی به نام کلروپلاست دارند که به کمک آن و نور خورشید برای خود غذا درست میکنند.
نظرات