این واژگان به انواع اسمها و صفتهای مشتق در دستور زبان فارسی و صرف عربی اشاره دارند که از ریشه فعل یا اسم پایه به همراه پسوندها، پیشوندها یا اوزان خاص ساخته میشوند.
ماهیت ساختاری مشتقات در زبان فارسی و عربی
در علوم زبانی، کلمات از نظر ساختار کلی به دو دسته جامد (بسیط و بدون ریشه مشتق) و مشتق (دارای ریشه یا تکواژ وابسته) تقسیم میشوند. شناخت این ساختارها پایه و اساس درک متون کهن و مدرن است.
۱. اسم فاعل؛ مفهوم و فرمولهای ساخت
اسم فاعل به واژهای گفته میشود که بر انجامدهنده کار یا دارنده یک صفت دلالت تام دارد. این مفهوم در هر دو زبان فارسی و عربی با الگوهای متفاوتی پیادهسازی میشود تا نقش پدیدآورنده اثر را برجسته کند.
ترکیب «بن مضارع + نده» مانند نویسنده و گوینده، یا «بن ماضی + ار» مانند خریدار و کردار.
از افعال ثلاثی مجرد بر وزن «فاعِل» (مانند عالِم، ناصِر) و از افعال مزید با فرمول «مُـ + مضارعِ مکسورِ ماقبلآخر» (مانند مُعلِّم، مُجتَهِد).
۲. اسم مفعول؛ پذیرنده اثر فعل
اسم مفعول بر کسی یا چیزی دلالت میکند که اثر کار و فعل بر روی آن واقع یا ظاهر شده است. این مشتق به ما کمک میکند تا وضعیت نهایی یک مفعول یا پذیرنده کنش را در جمله توصیف کنیم.
- اسم مفعول بر کسی یا چیزی دلالت میکند که اثر کار و فعل بر روی آن واقع یا ظاهر شده است.
- ساختار استاندارد اسم مفعول در زبان فارسی از فرمول «بن ماضی + ه / ـه» تشکیل میشود که واژگانی نظیر نوشته، دیده و شکسته را پدید آور آورد.
- در زبان عربی، این مشتق برای افعال ثلاثی مجرد بر وزن «مَفعول» (مانند مکتوب، منصور) و برای افعال مزید بر وزن «مُـ + مضارعِ مفتوحِ ماقبلآخر» (مانند مُعَلَّم، مُحتَرَم) استوار است.
۳. اسم مبالغه؛ بیان شدت و کثرت صفت
اسم مبالغه برای نشان دادن فراوانی، شدت یا تکرار بسیار زیاد یک صفت یا رفتار در یک شخص یا شیء کاربرد دارد. این قالب ساختاری، ابزاری قدرتمند برای تاکید در کلام است.
نظرات