تنها باغ واقع در بافت شهری شیراز که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، باغ ارم شیراز است که در سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۱ میلادی) به عنوان یکی از ۹ باغ اصیل ایرانی در قالب پرونده زنجیرهای «باغ ایرانی» به ثبت جهانی رسید.
باغ ارم شیراز یکی از بینظیرترین الگوهای باغسازی ایرانی است که به دلیل حفظ عناصر اصیل معماری، مهندسی هیدرولیک سنتی و کلکسیون بیبدیل گیاهشناسی، جایگاهی جهانی پیدا کرده است. این اثر باشکوه تاریخی همواره به عنوان یکی از قطبهای اصلی گردشگری فرهنگی و علمی در جنوب ایران شناخته میشود و تنوع ساختاری آن گویای قرنها هنر و تمدن است.
شناسنامه تاریخی و سیر تحول باغ ارم شیراز
بررسی قدمت، اصالت و تاریخچه مالکیت باغ ارم نشان میدهد که این مجموعه فراتر از یک سازه قاجاری، ریشه در اعصار کهنتر تاریخ ایران دارد. گرچه ساختار امروزی عمارت آن به سدههای اخیر بازمیگردد، اما زمین و بافت ارگانیک باغ مسیر پرفراز و نشیبی را طی کرده است:
- اگرچه عمارت و کوشک مجلل فعلی باغ ارم متعلق به دوران قاجار است، اما اسناد تاریخی و سفرنامههای جهانگردان غربی در قرون دهم و یازدهم هجری نشان میدهند که هسته اولیه این باغ در دوران سلجوقیان، آل اینجو و تیموریان وجود داشته و دایرهای آباد بوده است.
- در دوران زندیه، کریمخان زند در بهسازی زیرساختها و دیوارهای اطراف باغ همت گمارد و در اواخر این دوران، باغ در اختیار خوانین ایل قشقایی قرار گرفت که برای مدتها آن را به مقر فرمانروایی و تمرکز سیاسی خود در فارس تبدیل کردند.
- در زمان ناصرالدین شاه قاجار، میرزا حسنعلی خان نصیرالملک این ملک را خریداری کرد و کوشک باشکوه فعلی را پایه ریزی نمود که ساخت آن بین سالهای ۱۲۹۷ تا ۱۳۰۵ هجری قمری توسط حاج محمدحسن معمار، هنرمند نامی شیراز انجام شد.
- این مجموعه پس از فراز و نشیبیهای فراوان مالکیت در دوران پهلوی، در نهایت به دانشگاه شیراز واگذار شد و امروزه به عنوان باغ گیاهشناسی زیر نظر این مرکز علمی و پژوهشی اداره میشود.
شاهکارهای معماری کوشک سه طبقه ارم
کوشک مرکزی باغ ارم با بهرهگیری از معماری چنددورهای و تزیینات ظریف، نمونهای عالی از انطباق سازه با اقلیم و فرهنگ ایرانی است. این عمارت رو به مشرق ساخته شده تا بیشترین بهره را از نور صبحگاهی ببرد. معماری داخلی و خارجی این بنا را میتوان در سه سطح متمایز بررسی کرد:
فضایی کاملاً خنک برای روزهای گرم تابستان است که یک حوضنمای مرکزی زیبا و کاشیکاریهای هفترنگ با تصاویر شکارگاهها و داستانهای خسرو و شیرین را در خود جای داده است.
دارای یک ایوان بزرگ و ستوندار است که دو ستون سنگی یکپارچه آن از تخت جمشید و معماری هخامنشی الهام گرفتهاند و سقف چوبی آن با نقاشیهای ظریف مینیاتوری ملقب به مرجوک تزیین شده است.
در بالاترین نقطه عمارت، هلال اسلیمی زیبایی با کاشیکاریهای رنگارنگ دیده میشود که تصاویری از ناصرالدین شاه قاجار سوار بر اسب سفید، داستانهای شاهنامه فردوسی مانند نبرد رستم و دیو سفید، و جلوههای ادبیات غنایی را به تصویر کشیده است.
راز بقای سبز و ویژگیهای گیاهشناسی باغ ارم
پایداری نباتات و طراوت همیشگی باغ ارم صرفاً یک پدیده طبیعی نیست، بلکه حاصل مهندسی دقیق سنتی و مدیریت منابع آب در یکی از اقلیمهای نیمهخشک ایران است. سه رکن اساسی زیر، حیات بیولوژیکی این باغ جهانی را تضمین میکنند:
نظام هیدرولیکی پیشرفته: سیستم آبرسانی تاریخی باغ ارم از قنات معروف نهر اعظم تامین میشود؛ آب ابتدا وارد حوض بزرگ جلوی عمارت شده و سپس بدون نیاز به پمپ و بر اساس شیب زمین، در جویبارهای کاشیکاریشده سراسر باغ به گردش درمیآید.
سروهای ناز کهنسال: شاخصترین نماد گیاهی این باغ، سروهای ناز کهنسال با آرایش شاخههای منحصربهفرد کلهقندی هستند که بلندترین آنها با ارتفاع نزدیک به ۳۵ متر، به عنوان سمبل زیبایی ارگانیک درخت سرو در ایران شناخته میشود.
کلکسیون رزهای ژنتیکی: بخش غربی و شمال غربی باغ به یک رزستان وسیع اختصاص یافته است که کلکسیونی بینظیر از بیش از ۲۰۰ گونه گل رز ژنتیکی و زینتی را برای مقاصد آموزشی و پژوهشی دانشجویان کشاورزی نگهداری میکند.
نکته مهم: تنوع گونههای گیاهی در باغ ارم به حدی بالا است که این مجموعه علاوه بر ثبت در فهرست میراث فرهنگی یونسکو، به عنوان یکی از مهمترین باغهای گیاهشناسی خاورمیانه مرجع مطالعات تاکسونومی و اکولوژی به شمار میرود.
سهم استان فارس در پرونده زنجیرهای باغ ایرانی یونسکو
ثبت آثار در یونسکو گاه به صورت انفرادی و گاه در قالب پروندههای زنجیرهای (Serial Nomination) صورت میگیرد تا مفهوم فرهنگی یک پدیده در پهنه جغرافیایی یک کشور به درستی تبیین شود. باغهای ایرانی نیز بر همین اساس معرفی شدهاند:
یونسکو در سال ۲۰۱۱ مفهوم طراحی منظر فرهنگی باغ ایرانی را به صورت یک پرونده زنجیرهای واحد ثبت کرد که شامل ۹ شاهکار از سراسر کشور است و در این میان استان فارس با داشتن ۲ اثر، بیشترین سهم را دارد. علاوه بر باغ ارم که در بافت شهری شیراز قرار دارد، باغ شاهی پاسارگاد نیز به عنوان ریشه و مادر باغسازی چهارباغ کوروش بزرگ در این پرونده ثبت شده است؛ هرچند این اثر از نظر جغرافیایی در شهرستان مرودشت واقع شده و با شیراز فاصله دارد.
جمعبندی شاهکارهای ثبتشده
خلاصه مطلب: در پاسخ به این پرسش که کدام باغ شیراز جهانی است، باید گفت باغ ارم تنها نماینده مستقیم درونشهری شیراز است و باغ پاسارگاد به عنوان اثر دوم استان فارس، ریشه باستانی این مفهوم را در دشت پاسارگاد نمایندگی میکند.
پرسشهای متداول کاربران
چرا باغهای مشهوری مانند باغ دلگشا یا جهاننما در یونسکو ثبت نشدهاند؟
ثبت زنجیرهای یونسکو نیازمند معیارهای بسیار سختگیرانه اصالت ساختار، یکپارچگی مهندسی آب و دستنخورده بودن الگوهای اولیه است. باغ ارم به دلیل حفظ کامل هندسه چهارباغ و اصالت معماری کوشک، این معیارها را احراز کرد، در حالی که سایر باغها به دلیل بازسازیهای مکرر مدرن یا تغییر ساختار هیدرولیکی، در اولویت اول ثبت جهانی قرار نگرفتند.
کدام گونههای جدید زیستی برای اولین بار در خاک باغ ارم کشف شدهاند؟
در جریان پژوهشهای میکروبیولوژی و خاکشناسی دانشگاه شیراز روی فون کنههای خاکزی (راسته میاناستیگمایان)، دانشمندان موفق شدند دو گونه جدید جانوری را برای اولین بار در علم زیستشناسی کشف و به نامهای Sessiluncus n.sp و Zercon n.sp نامگذاری کنند.
نظرات