مهمترین پوشش گیاهی نواحی قطبی شامل گلسنگها، خزهها و علفهای قطبی کوتاه است و شاخصترین جانوران آن شامل خرس قطبی، روباه قطبی و والروس در قطب شمال و انواع پنگوئنها و فکهای خزدار در قطب جنوب هستند.
نواحی قطبی زمین از جمله خشنترین، سردترین و در عین حال شگفتانگیزترین اکوسیستمهای سیاره ما به شمار میروند. این مناطق به دلیل زاویه تابش خورشید، در بیشتر روزهای سال پوشیده از برف و یخ هستند و سرمای استخوانسوزی بر آنها حاکم است. با این حال، حیات در این مناطق هرگز متوقف نشده و جانداران خاصی توانستهاند با این شرایط فوقالعاده سخت سازگار شوند.
آشنایی با زیستبوم منجمد قطبی و توندرا
نواحی قطبی زمین به دو بخش عمده تقسیم میشوند: شمالگان (آرکتیک) در نیمکره شمالی و جنوبگان (آنتارکتیکا) در نیمکره جنوبی. این دو منطقه از نظر ساختار جغرافیایی تفاوتهای اساسی با یکدیگر دارند؛ شمالگان یک اقیانوس منجمد است که توسط خشکیها احاطه شده، در حالی که جنوبگان یک قاره خاکی و مرتفع است که با لایههای عظیمی از یخ و اقیانوسهای منجمد احاطه شده است.
در حاشیه این مناطق قطبی، بیومی به نام توندرا یا سرددشت شکل میگیرد. مشخصه اصلی توندرا، دشتهای وسیع، کلان و کاملاً بیدرخت است. خاک این نواحی دارای لایهای همیشه منجمد به نام پرمافروست (خاک منجمد دائمی) است که عمق آن در برخی نقاط به صدها متر میرسد. وجود این لایه منجمد مانع نفوذ ریشه درختان بزرگ به اعماق زمین میشود. در تابستانهای بسیار کوتاه قطبی، تنها چند سانتیمتر از سطح خاک ذوب میشود و به دلیل عدم امکان نفوذ آب به لایههای زیرین، باتلاقها و آبگیرهای کمعمقی در سطح زمین پدید میآید که بستر رشد گیاهان مینیاتوری را فراهم میکند.
پوشش گیاهی نواحی قطبی؛ شاهکار بقا در خاک منجمد
به دلیل سرمای شدید، بادهای تند، فصل رشد بسیار کوتاه و خاک منجمد، هیچ درخت بلندی در قطب رشد نمیکند و پوشش گیاهی به گونههای بسیار مقاوم و کوتاه محدود میشود. مهمترین این گیاهان عبارتند از:
نکته مهم: خط درختزار قطبی (Tree line) مرزی جغرافیایی است که پس از آن به دلیل سرمای مفرط و وجود خاک پرمافروست، شرایط اقلیمی برای رشد هرگونه درخت معمولی غیرممکن میشود.
جانوران قطب شمال (منطقه شمالگان یا آرکتیک)
حیات وحش قطب شمال بسیار غنی و وابسته به مجمعالجزایر و یخهای شناور اقیانوسی است. پستانداران این منطقه برای بقا در این محیط سخت تکامل یافتهاند:
جانوران قطب جنوب (قاره جنوبگان یا آنتارکتیکا)
قاره جنوبگان به دلیل انزوای جغرافیایی شدید و سرمای بیشتر نسبت به قطب شمال، حیات وحش خشکیزی بسیار محدودی دارد و بیشتر جانداران آن وابسته به دریا هستند:
یک نکته جالب: پنگوئنها فقط و فقط در نیمکره جنوبی زندگی میکنند و هیچ پنگوئنی در قطب شمال وجود ندارد. در مقابل، خرسهای قطبی نیز فقط در قطب شمال هستند و این دو جانور هرگز در طبیعت یکدیگر را ملاقات نمیکنند.
مکانیسمهای سازگاری جانداران با سرمای استخوانسوز
برای زنده ماندن در دمایی که گاهی به کمتر از منفی ۵۰ درجه سانتیگراد میرسد، حیوانات قطبی باید از استراتژیهای آناتومیک و رفتاری ویژهای بهره ببرند. این روشهای تکاملی به شرح زیر است:
راهکارهای فیزیولوژیکی و ساختاری حیوانات قطبی
جمعبندی زیستبوم قطبی
نتیجهگیری: حیات در نواحی قطبی نمونه بارزی از انعطافپذیری طبیعت است. پوشش گیاهی مینیاتوری مانند گلسنگها و خزهها در کنار جانوران تنومند و مقاومی چون خرسهای قطبی، پنگوئنها و فکها با تکیه بر لایههای عایق، سیستمهای گردش خون خاص و رفتارهای جمعی توانستهاند بر یکی از خشنترین اقلیمهای کره زمین غلبه کنند.
پرسشهای متداول کاربران
چرا درختان بلند در مناطق قطبی و توندرا رشد نمیکنند؟
به دلیل وجود لایه پرمافروست (خاک همیشه منجمد زیرین) که اجازه توسعه ریشههای عمیق را به درختان نمیدهد و همچنین به دلیل فصل رشد بسیار کوتاه (کمتر از ۶۰ روز) و بادهای خشک و شدید قطبی.
آیا خرسهای قطبی و پنگوئنها در یک زیستگاه مشترک زندگی میکنند؟
خیر، این یک باور اشتباه است. خرسهای قطبی فقط در نیمکره شمالی (قطب شمال) زندگی میکنند، در حالی که پنگوئنها منحصراً در نیمکره جنوبی (قطب جنوب و جزایر اطراف آن) سکونت دارند و هرگز در طبیعت با هم روبرو نمیشوند.
پروتئین ضدیخ طبیعی در بدن کدام جانداران قطبی وجود دارد
برخی از آبزیان قطبی مانند «ماهی یخی» در قطب جنوب، پروتئینهای ویژهای در خون و بافتهای خود ترشح میکنند که مانع کریستالیزه شدن و یخ زدن آب در بدنشان در دمای منفی ۲ درجه سانتیگراد میشود.
نظرات