باغ ارم شیراز تنها باغ واقع در شهر شیراز است که به عنوان یکی از ۹ باغ ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
شهر شیراز به واسطه تاریخ غنی و طبیعت تماشایی خود، باغهای مجلل و پرآوازه متعددی را در دل خود جای داده است. با این حال، وقتی صحبت از معیارهای سختگیرانه سازمان جهانی یونسکو به میان میآید، تنها یکی از این شاهکارهای طبیعی و معماری موفق به دریافت لوح ثبت جهانی شده است. باغ ارم شیراز نمونهای تمامعیار از همزیستی هنر، مهندسی آب و تنوع گیاهشناسی است که هویت باغ ایرانی را در ابعاد بینالمللی نمایندگی میکند.
باغ ارم؛ مروارید سبز شیراز در فهرست جهانی
باغ ارم شیراز در سال ۲۰۱۱ میلادی (۱۳۹۰ خورشیدی) در سیوپنجمین اجلاس میراث جهانی یونسکو، در قالب پرونده زنجیرهای «باغ ایرانی» به عنوان یک اثر واحد و جهانی به ثبت رسید. این انتخاب هوشمندانه نشاندهنده ارزش تاریخی بیبدیل ساختاری است که قرنها استوار باقی مانده است.
این باغ با مساحتی نزدیک به ۱۱۰ هزار مترمربع در شمال غربی شیراز قرار دارد و امروزه علاوه بر جاذبه گردشگری، به عنوان باغ گیاهشناسی تحت نظارت مستقیم دانشگاه شیراز اداره میشود. تنوع بینظیر آرایه گیاهی در کنار معماری سنتی، این مجموعه را به یک مرکز زنده علمی و گردشگری تبدیل کرده است.
نکته مهم: بسیاری از گردشگران به اشتباه تصور میکنند باغهای دیگری مانند دلگشا، جهاننما یا نارنجستان قوام نیز ثبت یونسکو هستند؛ اما در محدوده قانونی شهر شیراز، تنها باغ ارم این نشان بینالمللی را داراست.
معماری عمارت مرکزی و کوشک باغ ارم
عمارت اصلی باغ ارم یک بنای سهطبقه باشکوه است که رو به شرق ساخته شده و معماری آن تلفیقی هنرمندانه از سبکهای معماری زندیه، صفویه و قاجاریه است. این بنا در زمان خود از پیشرفتهترین طراحیهای سازهای بهره میبرده است.
طبقه اول شامل یک حوضخانه خنک برای روزهای گرم تابستان است که با کاشیهای هفترنگ مزیّن شده است. طبقه دوم ایوان ستوندار بزرگی دارد که سرستونهای سنگی آن با الهام از تخت جمشید تراشیده شدهاند و سقف چوبی آن آراسته به نقاشیهای ظریف مینیاتوری است. این بخش نماد جلال و ابهت عمارت به شمار میرود.
پیشانی یا هلال درخشان در بالاترین بخش عمارت، با کاشیکاریهای هفترنگ تصویری از ناصرالدینشاه قاجار، داستانهای نظامی گنجوی (خسرو و شیرین) و نبردهای شاهنامه فردوسی را به نمایش گذاشته است که خود یک گالری هنری ارزشمند بر فراز این باغ جهانی است.
ویژگیهای گیاهشناسی و نظام آبرسانی سنتی
مشهورترین نماد طبیعی این مجموعه، درختان سر به فلک کشیدهای هستند که به «سرو ناز ارم» شهرت دارند؛ بلندترین سروهای شناختهشده در باغهای ایرانی با قدمتی چندصد ساله که ارتفاع برخی از آنها به ۴۰ متر میرسد و چشمان هر بینندهای را خیره میکند.
این باغ دارای یک بخش اختصاصی بزرگ است که کلکسیونی بینظیر شامل ۲۰۰ تا ۲۵۰ واریته مختلف از گل رز را در خود جای داده و در فصل بهار به اوج زیبایی میرسد.
تأمین آب باغ ارم از گذشته تا کنون بر عهده این قنات تاریخی بوده است؛ آب ابتدا وارد حوض بزرگ جلوی عمارت شده و سپس در سراسر باغ جریان مییابد.
سیستم هیدرولیک و آبرسانی باغ به گونهای طراحی شده است که به دلیل شیب طبیعی زمین، آب بدون نیاز به پمپ یا ابزار مکانیکی در جویهای کاشیکاری شده سراسر باغ به گردش درمیآید و مایه حیات درختان و خنکی هوای محیط میشود.
فهرست کامل ۹ باغ ایرانی ثبت شده در یونسکو
پرونده زنجیرهای باغ ایرانی شامل ۹ باغ تاریخی از ۶ استان کشور است که باغ ارم شیراز یکی از ارکان اصلی آن به شمار میرود. برای درک بهتر جایگاه این ساختارها، شناخت سایر اعضای این پرونده جهانی خالی از لطف نیست:
باغ پاسارگاد: واقع در استان فارس به عنوان قدیمیترین باغ و ریشه طرح چهارباغ که در فاصله ۱۳۰ کیلومتری شیراز قرار دارد.
باغ چهلستون: نگین معماری دوران صفوی در قلب اصفهان با ستونهای چوبی باشکوه.
باغ فین کاشان: مظهر مهندسی آب و معماری باشکوه دوران صفوی و قاجار در دل کویر.
باغ شازده ماهان: معجزهای سبز و جوشان در میان بیابانهای خشک استان کرمان.
باغ دولتآباد یزد: سازهای منحصربهفرد که بلندترین بادگیر خشتی جهان را در خود جای داده است.
باغ عباسآباد بهشهر: تنها باغ ایرانی ثبت شده در ساختار جنگلی و در میان دریاچه اصیل شمال.
باغ پهلوانپور و اکبریه: دو باغ شاهکار دیگر به ترتیب در مهریز یزد و بیرجند که نشاندهنده نبوغ ایرانی در هدایت آب هستند.
جمعبندی
جواب پیشنهادی: اگر در مسابقات یا برنامههای گردشگری با سوال برترین باغ جهانی شیراز مواجه شدید، پاسخ قاطعانه باغ ارم شیراز است. این باغ با کوشک سهطبقه، سروهای ناز چهلمتری و سیستم تقسیم آب سنتی، شناسنامه بینالمللی شیراز در یونسکو است.
سوالات متداول کاربران
کدام باغ در استان فارس مادر باغهای ایرانی شناخته میشود؟
باغ شاهی پاسارگاد واقع در مجموعه باستانی پاسارگاد (استان فارس)، به عنوان قدیمیترین باغ ایرانی و منشأ و مادر طراحی چهارباغ شناخته میشود، اما با خود شهر شیراز فاصله قابلتوجهی دارد.
چرا نام این باغ تاریخی را ارم گذاشتهاند؟
نام ارم الگوبرداری از باغ اسطورهای و بهشت شداد در متون کهن (ارم ذاتالعماد) است که به دلیل زیبایی بیحدوحصر، تنوع گلها و شکوه عمارتش در دوران گذشته به این نام خوانده شده است.
معمار اصلی عمارت فعلی باغ ارم شیراز چه کسی است؟
طراح و سازنده این بنای باشکوه قاجاری، «حاج محمدحسن معمار»، از معماران برجسته و نامآور شیرازی است که ساخت آن را به سفارش حاج نصیرالملک به غایت رساند.
نظرات