خرمشهر در تاریخ ۳ خرداد ۱۳۶۱ و در جریان عملیات بیتالمقدس (الی بیتالمقدس) از اشغال ارتش بعثی عراق آزاد شد.
آزادسازی خرمشهر بدون شک مهمترین و درخشانترین نقطه عطف در تاریخ جنگ تحمیلی عراق علیه ایران است. این دستاورد بزرگ نظامی و راهبردی، نتیجه همبستگی، برنامهریزی دقیق نظامی و ایثار بیبدیل نیروهای مسلح ایران بود که پس از ماهها اشغالگری دشمن رقم خورد و موازنه قدرت را در جبهههای نبرد به طور کامل به نفع ایران تغییر داد.
پیشزمینه تاریخی: ۵۷۸ روز اشغال و اسارت مروارید اروندرود
خرمشهر به عنوان بزرگترین بندر تجاری خلیج فارس پیش از جنگ، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خاص در کنار اروندرود، هدف اصلی تهاجم رژیم بعث عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ قرار گرفت. صدام حسین بر این باور بود که با تصرف این شهر حیاتی، میتواند در کوتاهترین زمان ممکن کنترل کامل معبر آبی اروندرود را به دست گیرد و ضربهای مهلک بر پیکره ایران وارد سازد.
برخلاف محاسبات صدام حسین که فروپاشی چند روزه جبهه جنوب ایران را پیشبینی میکرد، مدافعان محلی، تکاوران شجاع نیروی دریایی و پاسداران به فرماندهی محمد جهانآرا، ۳۴ روز دست خالی در برابر لشکرهای مجهز زرهی عراق مقاومت کردند. این حماسه فراموشنشدنی، ماشین جنگی عراق را در همان ابتدای مسیر متوقف ساخت و هزینههای سنگینی به دشمن تحمیل کرد.سرانجام در ۴ آبان ۱۳۵۹ با مسدود شدن پل کارون و قطع ارتباط نیروها، بخش شمالی شهر سقوط کرد و دوران ۵۷۸ روزه اشغال خرمشهر آغاز شد؛ دورانی که در آن ارتش عراق شهر را به یک دژ دفاعی مستحکم همراه با میدانهای مین وسیع و موانع متعدد تبدیل کرد تا مانع از هرگونه بازپسگیری توسط نیروهای ایرانی شود.
نکته مهم: ارتش عراق پس از اشغال خرمشهر، بسیاری از خانهها و بناهای تجاری شهر را به طور کامل تخریب کرد و با غارت اموال عمومی، مروارید اروندرود را به پادگانی نظامی و متروکه تبدیل ساخت تا تدافع در برابر ایران راحتتر صورت گیرد.
آناتومی نقشه نظامی: راهبرد غافلگیری و تقسیم قرارگاهها
طرحریزی مشترک ارتش جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران در قرارگاه مرکزی کربلا، بر اصل غافلگیری استراتژیک استوار بود. ارتش عراق منتظر هجوم ایران از محور شمالی (اهواز) بود، اما نقشه ایران بر پایه عبور از رودخانه پهن کارون در محور شرقی بنا شد. این انتخاب هوشمندانه به نیروهای خودی اجازه میداد تا از نقطهای که دشمن تصور عبور از آن را نداشت، ضربه اصلی را وارد کنند.
برای اجرای این مانور پیچیده و هدایت صدها هزار تن از نیروهای رزمنده، سه قرارگاه عملیاتی با وظایف مجزا شکل گرفت تا ارتش دشمن را در جبهههای مختلف سرگرم و زمینگیر کند:
مأموریت تثبیت و مشغول کردن نیروهای عراقی در منطقه کرخه کور برای جلوگیری از پشتیبانی جبهه خرمشهر.
وظیفه عبور از رودخانه کارون، احداث پلهای شناور و تصرف جاده کلیدی اهواز-خرمشهر.
مأمور پیشروی مستقیم به سمت خرمشهر، تأمین مرزهای بینالمللی و بستن مسیر عقبنشینی دشمن.
روزشمار مراحل چهارگانه عملیات غرورآفرین بیتالمقدس
عملیات بیتالمقدس یک نبرد پیوسته ۲۶ روزه بود که در چهار مرحله مجزا طراحی و با دقت بالایی به مرحله اجرا در آمد تا محاصره خرمشهر کامل شود:
- ۱مرحله اول (۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۱)
عملیات با رمز مقدس «یا علی بن ابیطالب» در نیمهشب آغاز شد. شاهکار مهندسی رزمی با نصب سریع پلهای شناور روی کارون رقم خورد و نیروها با عبور موفق از رودخانه، سرپلی استراتژیک در غرب کارون گرفتند و بخشی از جاده اهواز-خرمشهر را آزاد کردند.
- ۲مرحله دوم (۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۱)
با الحاق موفقیتآمیز قرارگاههای فتح و نصر، نیروهای ایرانی توانستند خود را به دژ مرزی برسانند. لشکرهای ۵ و ۶ عراق از ترس محاصره کامل، مجبور به عقبنشینی سریع شدند و مناطقی چون پادگان حمید، هویزه و جفیر به طور کامل آزاد گشتند.
- ۳مرحله سوم (۱۹ تا ۲۲ اردیبهشت ۱۳۶۱)
رزمندگان برای انسداد خطوط مواصلاتی دشمن به سمت شلمچه و نهر خین پیشروی کردند، اما مواجهه با پاتکهای سنگین زرهی ارتش عراق، فرماندهان را بر آن داشت تا برای بازسازی یگانها، تجدید قوا و طراحی ضربه نهایی، عملیات را موقتاً متوقف کنند.
- ۴مرحله چهارم (۱ تا ۳ خرداد ۱۳۶۱)
هجوم نهایی و سرنوشتساز آغاز شد. خطوط دفاعی محکم عراق در سیلبند عرایض شکست و خرمشهر به طور کامل به محاصره درآمد. با قطع راه فرار دشمن از طریق اروندرود، رزمندگان اسلام در ساعت ۱۱ صبح ۳ خرداد وارد شهر شدند و پرچم سه رنگ ایران را بر فراز مسجد جامع به اهتزاز درآوردند.
بررسی آماری تلفات، اسرا و دستاوردهای فتح خرمشهر
نبرد بیتالمقدس از نظر تدارکات، لجستیک و حجم درگیریها یکی از بزرگترین عملیاتهای کلاسیک مدرن محسوب میشود که نتایج شگفتانگیزی را در اسناد رسمی به ثبت رسانده است:
بر اساس اسناد رسمی بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس و گزارش مکتوب شورای عالی دفاع در خرداد ۱۳۶۱، تعداد شهدای گرانقدر ایران در کل عملیات ۲۶ روزه بیتالمقدس حدود ۶,۰۰۰ نفر ثبت شده است که این لاله های پرپر، بهای آزادی خاک وطن بودند.
در جبهه مقابل، ارتش بعث عراق متحمل ضربهای ویرانگر و خردکننده شد؛ به طوری که ۸ لشکر و ۱۵ تیپ مستقل آن بین ۵۰ تا ۸۰ درصد منهدم شدند و آمار کشته و زخمیهای دشمن به حدود ۱۶,۰۰۰ تا ۱۶,۵۰۰ نفر رسید.
یکی از شگفتانگیزترین و دراماتیکترین تصاویر این نبرد، تسلیم دستهجمعی نیروهای عراقی در کوچهها و خیابانهای خرمشهر بود که در نهایت منجر به اسارت دقیق ۱۹,۰۰۰ سرباز و افسر بعثی توسط رزمندگان اسلام شد. این حجم از اسیر در یک روز، در تاریخ جنگهای معاصر کمنظیر است.
جواب پیشنهادی: خرمشهر پس از ۵۷۸ روز اشغال، در تاریخ ۳ خرداد ۱۳۶۱ طی عملیات ۲۶ روزه بیتالمقدس با مجاهدت ارتش، سپاه و بسیج آزاد شد و عبارت تاریخی «خرمشهر را خدا آزاد کرد» به نماد افتخار ملی بدل گشت.
نظرات