زمان کاربرد ضربالمثل هنوز دو قرت و نیمش باقیست
این ضربالمثل کنایهآمیز در مواردی به کار میرود که فردی با وجود بهرهمندی از لطف یا کار انجامشده، نه تنها سپاسگزار نیست، بلکه با زیادهخواهی، پرتوقعی و لحنی طلبکارانه ادعای حق بیشتری دارد.
فرهنگ عامیانه ما سرشار از کنایهها و اصطلاحاتی است که رفتارهای نادرست اجتماعی را با ظرافت نقد میکنند. عبارت «هنوز دو قرت و نیمش باقیست» (یا دو قورت و نیم) یکی از همین تیرهای زبانی روانشناختی است که به طور دقیق روی خصلت ناسپاسی و حرص انسانها دست میگذارد.
مفهوم و موقعیتهای دقیق کاربرد این مَثَل
این اصطلاح پرکاربرد در روابط روزمره، خانوادگی و حتی محیطهای کاری زمانی شنیده میشود که تعادل میان «خدمت انجامشده» و «میزان رضایت طرف مقابل» به طور فاحشی به هم میخورد. به طور دقیقتر، این مثل در موقعیتهای زیر استفاده میشود:
ریشهشناسی واژه «قرت»؛ از پیمانه طعام تا اشتباهات رایج
بسیاری از مردم تمایل دارند کلمات عامیانه را بر اساس تلفظهای امروزی تفسیر کنند، اما ریشهشناسی دقیق به ما نشان میدهد که هر واژه در این مثل جایگاه معنایی خاصی دارد.
در فرهنگ لغات عامیانه و معاجم معتبری چون دهخدا و عمید، واژه «قِرت» (که گاه به صورت قورت نیز نوشته میشود) به عنوان یک نامآوا برای حکایت صوت بلعیدن یا معادل یک جرعه نوشیدنی و یک لقمه طعام به اندازه حجم گلوی جاندار تعریف شده است.
برخی از زبانشناسان نیز احتمال میدهند که این کلمه دگرگونشده واژه «کرت» به معنی بار، دفعه و نوبت باشد که در چرخش زبانی عامیانه، حرف ک به ق تبدیل شده و معنای سهم یا جیره به خود گرفته است.
یک اشتباه بسیار رایج در میان عموم، پیوند دادن این واژه به اصطلاح «قر و فر» یا «قرت و قمیش» به معنای ناز و عشوه است که از نظر ریشهشناسی کاملاً نادرست بوده و بار معنایی مَثَل را دگرگون میکند.
حکایت تاریخی؛ ماجرای مهمانی بزرگ حضرت سلیمان و ماهی حریص
پشتوانه این ضربالمثل، یک داستان تمثیلی و مذهبی بسیار زیبا در متون کهن است که علت بخشبندی این پیمانه به عدد «دو و نیم» را به خوبی روشن میسازد.
بر اساس روایات عامیانه و قصصالانبیاء، روزی حضرت سلیمان (ع) از خداوند خواست تا اجازه دهد برای یک روز تمام جانداران زمین را به یک وعده غذا مهمان کند. پس از موافقت، او ماهها آذوقه و طعام فراوانی را در کنار ساحل دریا جمعآوری کرد.
نخستین مهمانی که از راه رسید، ماهی (یا وال) عظیمالجثهای بود که به اذن خدا تمام غذاهای آماده شده در طول ساحل را یکباره بلعید و پس از خالی شدن سفره، رو به حضرت سلیمان کرد و گفت که هنوز گرسنه است. سلیمان با شگفتی از جیره روزانه او پرسید و ماهی پاسخ داد:
«غذای روزانه من سه قِرت است و این سفره شما تنها به اندازه نیمقِرت من بود و اکنون هنوز دو قِرت و نیمش باقی مانده و من همچنان گرسنهام!»
این ادعای ماهی در حضور پادشاهی که تمام داراییاش را خرج آن ضیافت کرده بود، در فرهنگ ما تبدیل به برترین نماد برای زیادهخواهی و طلبکاری انسانهای ناسپاس شد.
جمعبندی کاربرد مَثَل
جواب پیشنهادی: هرگاه با فردی روبهرو شدید که در قبال خدمات، محبتها یا وظایف انجامشده شما، به جای قدردانی، ژست طلبکارانه به خود گرفت و خواهان امتیازات عجیب بیشتری شد، اصطلاح هنوز دو قرت و نیمش باقیست دقیقترین کنایه برای توصیف وضعیت اوست.
نظرات