در میان باغهای تاریخی و پرآوازه شهر شیراز، تنها «باغ ارم شیراز» به عنوان یکی از ۹ باغ مجموعه زنجیرهای «باغ ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
شهر شیراز به عطر بهارنارنج و پردیسهای باشکوهش شناخته میشود، اما در میان تمام این جاذبههای بینظیر، باغ ارم جایگاه حقوقی متمایزی دارد. این اثر ارزشمند نه تنها به عنوان یک جاذبه ملی، بلکه به عنوان بخشی از میراث مشترک بشریت به جهانیان معرفی شده است. در ادامه این مطلب، به بررسی جامع دلایل ثبت جهانی این پردیس، ویژگیهای معماری کوشک قاجاری آن و هندسه منحصربهفرد سیستم آبرسانی سنتی باغ ارم میپردازیم.
شناسنامه جهانی باغ ارم شیراز در یونسکو
باغ ارم شیراز در تاریخ ۶ تیرماه سال ۱۳۹۰ خورشیدی (۲۰۱۱ میلادی) در سیوپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، به همراه ۸ باغ تاریخی دیگر از سراسر ایران زیر عنوان یک پرونده زنجیرهای واحد به نام «باغ ایرانی» (The Persian Garden) به شماره ۱۳۷۲ در فهرست میراث جهانی قرار گرفت.
این شاهکار کمنظیر مظهر تقارن، مدیریت سنتی آب و تجلی هندسه اصیل بهشت زمینی است که امروزه به عنوان باغ گیاهشناسی تحت مدیریت دانشگاه شیراز اداره میشود و به خاطر درختان سروناز چندصدساله و تنوع گیاهی فوقالعادهاش شهرتی بینالمللی دارد.
نکته مهم: باید توجه داشت که در استان فارس، «باغ شاهی پاسارگاد» نیز در همین پرونده زنجیرهای ثبت شده است؛ اما پاسارگاد در ۱۳۰ کیلومتری شیراز (شهرستان مرودشت) قرار دارد و باغ ارم تنها باغ جهانی واقع در خود محدوده شهری شیراز به شمار میرود.
معماری باشکوه کوشک سه طبقه باغ ارم
هسته مرکزی و نقطه ثقل هندسی باغ ارم، یک عمارت یا کوشک سه طبقه باشکوه است که در زمان ناصرالدین شاه قاجار توسط «حاج محمدحسن معمار شیرازی» و به دستور حسینعلیخان نصیرالملک قاجار بنا شد و تلفیقی هنرمندانه از سبکهای معماری صفویه، زندیه و قاجار را به نمایش میگذارد.
این طبقه شامل حوضخانه همسطح زمین است که با آبنمای مرکزی و کاشیکاریهای هفترنگ، محیطی بسیار خنک برای استراحت در روزهای داغ تابستان شیراز فراهم میکرده و آب روان از آنجا به سمت حوض بزرگ جلوی عمارت جاری میشده است.
دارای ایوان بزرگ ستونداری است که ستونهای سنگی آن با الگوبرداری مستقیم از سرستونهای هخامنشی تخت جمشید حجاری شدهاند و در سقف چوبی تالار آینه آن، نقاشیهای ظریف رنگ روغن با طرحهای اسلیمی، شکارگاه و گل و بوته خودنمایی میکنند.
بالاترین بخش ساختمان یا همان هلال پیشانی (جبین عمارت) با کاشیکاریهای تصویری فوقالعاده از داستانهای شاهنامه فردوسی (رستم)، نظامی گنجوی (خسرو و شیرین) و تصویر ناصرالدین شاه قاجار تزیین شده است و کتیبههایی سنگی به خط نستعلیق از اشعار شوریده شیرازی در ایوانهای آن به چشم میخورد.
اصول مهندسی و پوشش گیاهی در پردیس ارم
باغ ارم بر روی زمینی با شیب طبیعی بنا شده است، به طوری که میان بالاترین و پایینترین نقطه آن حدود ۱۰ تا ۱۵ متر اختلاف ارتفاع وجود دارد؛ معماران ایرانی با سکوبندیهای منظم این شیب را مهار کرده و از آن برای به حرکت درآوردن طبیعی آب بدون نیاز به پمپ استفاده کردهاند.
آب روان پس از گردش در حوضخانه و عبور از جویهای کاشیکاری شده، به حوض بزرگ رویباز با مساحت تقریبی ۳۳۵ مترمربع در جلوی عمارت اصلی میریزد و تصویری آینهای و متقارن از کوشک باشکوه قاجاری را منعکس میکند.
از نظر پوشش گیاهی، این باغ متراکمترین و متنوعترین آرایه گیاهی شیراز را دارد؛ بلندترین، زیباترین و کهنسالترین درخت سرو ناز شیراز با قدمتی چندصد ساله در این باغ استوار ایستاده و در کنار کلکسیون بینظیری از رزهای بهاری، این مجموعه را به یک باغ گیاهشناسی زنده تبدیل کرده است.
وضعیت سایر باغهای تاریخی شیراز نسبت به یونسکو
شهر شیراز به پایتخت باغهای تاریخی ایران معروف است و مجموعههای ارزشمندی همچون باغ دلگشا، باغ جهاننما، نارنجستان قوام، باغ عفیفآباد (گلشن) و باغ نظر را در خود جای داده است که همگی دارای ارزش مادی و معنوی فوقالعادهای هستند.
با وجود این شهرت و پیشینه غنی تاریخی، هیچکدام از این باغها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشدهاند و وضعیت ثبتی آنها در حد «آثار ملی ایران» باقی مانده است؛ یونسکو برای پرونده زنجیرهای باغ ایرانی معیارهای سختگیرانهای چون اصالت هندسه چهارباغ و بکر ماندن سیستم آبرسانی سنتی را مدنظر داشت که باغ ارم واجد تمام این شرایط بود.
دیگر باغهای ایرانی ثبت شده در یونسکو کدامند؟
پرونده زنجیرهای باغ ایرانی شامل ۹ اثر در استانهای مختلف است که هرکدام با توجه به اقلیم خود، شاهکاری از معماری و آبرسانی به شمار میروند:
جمعبندی نهایی
«جواب پیشنهادی:» اگر در مسابقات، آزمونها یا پژوهشهای خود با این پرسش مواجه شدید، پاسخ قاطع و نهایی «باغ ارم» است. این باغ به عنوان نماد تام معماری پردیسهای شیراز، یگانه اثر این شهر در لیست باغهای جهانی یونسکو است.
پرسشهای متداول
۱. آدرس و بهترین مسیر دسترسی به باغ جهانی ارم شیراز چیست؟
این باغ در شمال غربی شیراز و در بلوار ارم قرار دارد. بهترین مسیر استفاده از خط ۱ متروی شیراز و پیاده شدن در ایستگاه نمازی است که از آنجا با ۱۰ دقیقه پیادهروی یا یک تاکسی کوتاه به ورودی اصلی باغ میرسید.
۲. چرا مدیریت و بلیتفروشی باغ ارم با سایر بناهای تاریخی شیراز متفاوت است؟
برخلاف بیشتر محوطههای تاریخی که زیر نظر وزارت میراث فرهنگی هستند، سند مالکیت باغ ارم در دوران پهلوی به دانشگاه شیراز واگذار شد. این باغ امروزه به عنوان باغ گیاهشناسی آموزشی-پژوهشی تحت نظارت مستقیم دانشگاه شیراز اداره و بلیتفروشی میشود.
نظرات