خرمشهر در جریان عملیات بیتالمقدس (یا عملیات الی بیتالمقدس) که یکی از بزرگترین و سرنوشتسازترین نبردهای هشت سال دفاع مقدس بود، از چنگال دشمن آزاد شد.
آزادسازی خرمشهر تنها یک پیروزی نظامی ساده نبود؛ بلکه نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود که تمامی معادلات سیاسی و نظامی منطقه را تغییر داد. برای درک عظمت این پیروزی، باید به شرایط دشوار آن روزها بازگشت و مسیری که رزمندگان ایرانی برای بازپسگیری این شهر پیمودند را مرور کرد.
پیشزمینه تاریخی: از اشغال تا ضرورت رهایی
خرمشهر که در روزهای آغازین جنگ تحمیلی، با مقاومت ۳۴ روزه مدافعان بومی و نیروهای نظامی به «خونینشهر» شهرت یافته بود، در تاریخ ۴ آبان ۱۳۵۹ سقوط کرد. سقوط این شهر نه تنها برای مردم ایران یک ضایعه تلخ بود، بلکه برای رژیم بعث عراق به عنوان اصلیترین برگ برنده در مذاکرات احتمالی صلح شناخته میشد.
- دشمن با ایجاد استحکامات و دژهای نظامی پیچیده، خرمشهر را به دژی نفوذناپذیر تبدیل کرده بود.
- صدام حسین بارها ادعا کرده بود که دفاع از خرمشهر برابر با دفاع از بغداد و بصره است.
- اشغال این شهر به مدت ۵۷۸ روز (۱۹ ماه) طول کشید و در طول این مدت، دشمن با مهندسی رزمی سنگین، موانع متعددی در اطراف آن ایجاد کرد.
- عملیات فتحالمبین با پیروزی قاطع ایران، اعتماد به نفس و انسجام نظامی را برای اجرای طرحی بزرگتر جهت بازپسگیری خرمشهر فراهم ساخت.
جزئیات عملیات الی بیتالمقدس
مشخصات کلیدی عملیات:
این نبرد در ساعت ۰۰:۳۰ بامداد روز ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۱ با رمز مقدس «یا علی بن ابیطالب (ع)» آغاز شد. محدوده جغرافیایی این عملیات منطقهای وسیع در حدود ۵,۴۰۰ کیلومتر مربع را شامل میشد که از شمال به رودخانه کرخهکور، از جنوب به اروندرود، از شرق به کارون و از غرب به هورالهویزه محدود بود. پس از ۲۶ روز نبرد سنگین و شبانهروزی، سرانجام در روز ۳ خرداد ۱۳۶۱، پرچم ایران بر فراز مسجد جامع خرمشهر به اهتزاز درآمد.
روزشمار مراحل چهارگانه نبرد
فرماندهان نظامی برای پیشبرد این عملیات گسترده، استراتژی چهار مرحلهای دقیقی را طراحی کردند که هر مرحله اهداف خاص خود را دنبال میکرد:
۱
مرحله اول (۱۰ اردیبهشت): عبور غافلگیرانه از رودخانه کارون با احداث پلهای شناور نظامی و تصرف جاده استراتژیک اهواز-خرمشهر برای قطع خطوط مواصلاتی دشمن.
۲
مرحله دوم (۱۶ اردیبهشت): پیشروی گسترده به سمت نوار مرزی شلمچه و آزادسازی مناطق وسیعی از جمله هویزه و پادگان حمید که منجر به عقبنشینی گسترده نیروهای عراقی شد.
۳
مرحله سوم (۱۹ اردیبهشت): مرحله تثبیت و بازسازی؛ تلاش برای محاصره کامل شهر که با پاتکهای بسیار سنگین زرهی دشمن روبرو شد و نیروهای خودی با ایثار فراوان خطوط پدافندی را حفظ کردند.
۴
مرحله چهارم (۱ خرداد): آغاز عملیات نهایی با رمز «یا محمد بن عبدالله (ص)»؛ محاصره کامل، قطع راه فرار نیروهای بعثی به بصره و آزادسازی نهایی شهر در ۳ خرداد.
دستاوردها و نتایج نظامی
آزادسازی خرمشهر تنها بازپسگیری یک تکه از خاک نبود، بلکه ضربهای مهلک به پیکره ماشین جنگی عراق وارد کرد که نتایج زیر را به همراه داشت:
تلفات انسانی دشمن:
بیش از ۱۶ هزار کشته و زخمی از نیروهای بعثی.
تعداد اسرا:
۱۹,۴۱۸ نفر از افسران و سربازان عراقی به اسارت درآمدهاند.
تجهیزات منهدم شده:
بیش از ۴۰۰ تانک و نفربر و ۶۰ فروند هواپیما و بالگرد.
پاکسازی اراضی:
آزادسازی ۵,۴۰۰ کیلومتر مربع و امنیت ۱۸۰ کیلومتر مرز.
نکته مهم مهندسی رزمی: یکی از بزرگترین شاهکارهای این عملیات، احداث سریع پلهای شناور (پلهای PMP) بر روی رودخانه خروشان کارون بود. این کار در تاریکی مطلق شب و در حالی که زیر آتش مستقیم دشمن بود، انجام شد و اجازه داد یگانهای زرهی و ادوات سنگین از کارون عبور کنند؛ اقدامی که از دیدگاه کارشناسان نظامی دنیا یک نبوغ مهندسی بینظیر تلقی میشود.
پرسشهای متداول
فرماندهی عملیات بر عهده چه کسانی بود؟
این عملیات با هدایت «قرارگاه مرکزی کربلا» به صورت مشترک توسط شهید علی صیاد شیرازی (از ارتش) و محسن رضایی (از سپاه) هدایت شد که نمادی از وحدت نیروهای مسلح بود.
چرا ۳ خرداد روز مهمی است؟
در تقویم رسمی کشور، این روز به یاد حماسه آزادسازی خرمشهر، به عنوان «روز مقاومت، ایثار و پیروزی» نامگذاری شده است که یادآور ایستادگی یک ملت در برابر تجاوز است.
آیا عملیات دیگری هم در این منطقه انجام شد؟
منطقه خرمشهر و شلمچه در سالهای بعد از ۱۳۶۱ نیز شاهد عملیاتهای مهمی مانند «کربلای ۵» بود، اما عملیات بیتالمقدس به دلیل آزادسازی مستقیم شهر، جایگاه ویژهای در تاریخ دارد.
نظرات