درباره داستان ضرب المثل چیزی که عوض داره گله نداره

عبارت معروف «چیزی که عوض داره گله نداره» یکی از کلیدی‌ترین و پرکاربردترین اصطلاحات در فرهنگ عامه و زبان محاوره‌ای ایران است. این مَثَل زمانی به کار می‌رود که فردی پس از انجام یک رفتار ناپسند، منفعت‌طلبانه یا تلافی‌جویانه، با واکنش مشابهی از سوی طرف مقابل مواجه می‌شود و درصدد گلایه برمی‌آید.

معنی و مفهوم کنایی ضرب‌المثل

واژه «عوض» در این ساختار کنایی به معنای جبران، پاسخ متقابل، جزا یا پاداش است. مفهوم «گله نداره» نیز به این واقعیت اشاره می‌کند که فرد معترض به دلیل آنکه خودش خشت اول را کج گذاشته و آغازگر یک جریان بوده است، دیگر مجوز اخلاقی برای گله‌مندی و شکایت ندارد.

از نظر روان‌شناسی اجتماعی و اخلاق سنتی، این مَثَل بازتاب‌دهنده تعادل ترازو در روابط بین‌فردی است. این پند عامیانه به انسان‌ها هشدار می‌دهد که پیش از اقدام به هر کاری، ظرفیت و توانایی پذیرش پاسخ متقابل آن را در خود ایجاد کنند؛ چرا که هر کنشی در جامعه، واکنشی هم‌سنگ به همراه خواهد داشت.

روایت اول: حکایت شاه عباس و درویش (طاس کباب)

در کتاب‌های فرهنگ عامه و مکتوبات کهن نقل شده است که روزی شاه عباس صفوی به همراه وزیر خود با لباس مبدل در شهر گردش می‌کرد تا از احوال واقعی مردم باخبر شود. آن‌ها در اواخر شب به کلبه درویشی فقیر و فرتوت رسیدند و مهمان او شدند.

درویش با وجود تنگدستی و دست‌تنگی، تنها دارایی غذایی خود یعنی یک کاسه طاس کباب ساده را صمیمانه پیش مهمانان ناخوانده گذاشت. شاه عباس برای امتحان کردن میزان بخشش، بلندنظری و همچنین تیزبینی درویش، مخفیانه تکه گوشت بزرگی را از ظرف مشترک برداشت و در دهان گذاشت.

درویش که متوجه این رفتار منفعت‌طلبانه شده بود، بی‌درنگ دست دراز کرد و تکه گوشت دیگری را از جلوی پادشاه برداشت. شاه عباس با تعجب و ناراحتی ظاهری به او اعتراض کرد که چرا به سهم دیگران دست‌اندازی می‌کنی؟

درویش دانا با لبخندی آرام پاسخ داد: «چیزی که عوض داره، گله نداره!» تو ابتدا سهم مرا برداشتی و من هم در عوض، رفتار تو را پاسخ دادم. پادشاه از این حاضر‌جوابی، شجاعت و منطق محکم درویش بسیار لذت برد و بعداً او را پاداش شایسته‌ای داد.

روایت دوم: حکایت نجار و کوزه‌گر معیوب

در برخی دیگر از خرده‌روایت‌های محلی و مکتوب فرهنگ عامه، ریشه این مَثَل را به تقابل یک نجار (خراط) و یک کوزه‌گر (کاسه‌گر) در یک بازار سنتی نسبت می‌دهند که هر دو سعی داشتند در دادوستد به دیگری کلک بزنند.

نجار برای خانه کوزه‌گر صندلی چوبی ساخت که یکی از پایه‌های آن از قبل شکسته بود و آن را با چسب چسبانده بود؛ این صندلی با اولین استفاده شکست و فرو ریخت. در مقابل، کوزه‌گر نیز کاسه‌ای به نجار هدیه داد که بند زده شده و معیوب بود و با اولین آب ریختن از هم پاشید.

وقتی نجار با عصبانیت به دکان کوزه‌گر رفت تا از کیفیت کار او شکایت کند، کوزه‌گر نگاهی به او انداخت و گفت: کار عوض گله ندارد؛ صندلی چوبی تو چقدر دوام آورد که کاسه سفالی من بیاورد؟ این تقابل تجاری کم‌کم به زبان مردم راه یافت و ماندگار شد.

روایت سوم: حکایت عامیانه ملانصرالدین و همسایه عصبانی

در بخش دیگری از منابع مکتوب معاصر، این ضرب‌المثل به رفتارهای طنزآمیز و پندآموز ملانصرالدین پیوند خورده است. آورده‌اند که روزی همسایه‌ای تندخو و عصبانی برای کاری یا شکایتی بی‌مورد، با شدت و بی‌ادبی تمام بر درِ خانه ملا کوبید و آرامش اهل خانه را برهم زد.

ملا که از این برخورد بی‌دلیل و خشن آزرده شده بود، مدتی صبر کرد. چند روز بعد برای درخواستی به درِ خانه همان همسایه رفت و دقیقاً با همان شدت و تندی، داد و فریاد به راه انداخت و در را به لرزه درآورد.

همسایه با اعتراض و عصبانیت بیرون آمد و ملا را توبیخ کرد که چرا آرامش محله و خانه را به هم می‌زنی؟ ملانصرالدین با خونسردی کامل پاسخ داد: چیزی که عوض داره، گله نداره؛ تو همان‌گونه به سراغ من آمدی که من امروز به سراغ تو آمدم.

تجلی مفهوم مکافات عمل در ادبیات کلاسیک فارسی

اگرچه عبارت دقیق این ضرب‌المثل محاوره‌ای در دیوان‌های شعرای قرون چهارم تا هشتم هجری دیده نمی‌شود، اما مغز پنهان و اندیشه بنیادین در آن، انطباق کاملی با مفهوم «مکافات عمل» در ادبیات کهن و اشعار فصحای ایران دارد.

جلال‌الدین مولوی در کتاب مثنوی معنوی به زیبایی این بازگشت رفتار و پژواک اعمال را توصیف می‌کند:

این جهان کوه است و فعل ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا

این مفهوم با ضرب‌المثل‌های هم‌سنگ دیگری نظیر «کلوخ‌انداز را پاداش سنگ است» یا «هرچه بکاری همان را درو می‌کنی» پیوندی ناگسستنی دارد و نشان می‌دهد که فرهنگ ایرانی همواره بر عدالت رفتاری تأکید داشته است.